KPSS Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi Testi Çöz 5

Yaklaşık olarak ilk 2 yılı kapsayan birinci safhada bebek, çok hızlı bir şekilde kilo alır, birinci yılda boyu 25 ila 30 cm uzar ve aynı sürede kilosu üç katına çıkar. Ancak bu süreçte ortalama olarak erkek bebekler, kızlara göre tüm beden oranları bakımından biraz daha büyüktürler. (Cevap D)

Gelişim sürecinde ortaya çıkan ürünlere “gelişme” adı verilir. Gelişme, gelişim sürecinin tipik özelliklerini barındırır. Yani ortaya çıkan durum birey için ilerlemeyi, uyum sağlayıcılığı barındırmalıdır. Gerçekleşen her öğrenme bireyi geliştirdiği için gelişme olarak değerlendirilir. E seçeneğinde belirtilen durum açıkça ilerleme ya da uyum sağlayıcı değil, gerileme – bozucu etki olarak karşımıza çıkmıştır. Bu nedenle E seçeneğinde belirtilen durum gelişme olarak değerlendirilemez. (Cevap E)

Çevre etkisi ne kadar güçlü olursa olsun yeterli olgunluk düzeyine ulaşmadan, yani sinir sisteminde gerekli değişiklikler gerçekleşmeden motor beceriler kazanılamaz (Örneğin tuvalet eğitimi vb.). (Cevap C)

Tüm gelişim alanları birbiriyle etkileşim halindedir. Parçada da dil gelişiminin toplumsal gelişimi etkilediği ve bu durumun da bilişsel gelişimi etkilediği vurgulanmaktadır. Bu durum, gelişim bir bütündür ilkesiyle açıklanmaktadır. (Cevap C)

Bir kişinin yanlış bir inancının olabileceğini anlama ve ayrıca bu yanlış inanca neyin neden olabileceğini belirleyebilme yeteneğine “yanlış inanç ilkesi” denir. Bireyin bu ilkeye sahip olabilmesi için bir problemi ya da durumu başka bir insanın bakış açısıyla görebilmesi gerekir. (Cevap D)

Ali Bey, öncelikle sınavda yardım alma beklentisine giren öğrencisine yardım etme düşüncesi geliştirmekte (iyi çocuk eğilimi), daha sonrasında böyle bir yardımda bulunması halinde kendisinin yaşayacağı sıkıntıyı düşünmektedir. Yardım etmesi durumunda yaşayacağı sıkıntıyı, öğrencisinin atanamaması durumunda yaşayacağı sıkıntıdan daha fazla önemsemekte yani saf çıkarcı eğilime uygun hareket etmektedir. (Cevap D)

Kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası döneminin en önemli özelliği; ergenin büyük bir kimlik arayışı içerisinde oluşudur. Ergenin bu dönem boyunca cevaplaması gereken çok fazla soru vardır. Ancak en önemli soru “Ben kimim?” sorusudur. Bu soru ergen tarafından cinsel, sosyal ve mesleki açıdan ele alınmaktadır. (Cevap B)

Piaget’ye göre uyum sağlama sürecinin bir parçası olan uyum kurma, mevcut şemaların yeni deneyimlere dayanılarak değiştirilmesi ya da eski şemalar veriyi artık yönetemez duruma geldiğinde yenilerinin yaratılmasıdır. Piaget’ye uyum kurma sürecinin üçüncü parçası olan denge kurma, özümleme ile kurmanın dengede olmasını sağlamak için şemaların periyodik olarak yeniden yapılandırılmasıdır. (Cevap B)

Nesne sürekliliği; bir nesne çocuğun gözünün önünden kaldırıldığında onun hala evrende var olmaya devam ettiğini çocuğun anlamasıdır. Çocuğun annesine bağlanabilmesi için anne yanından ayrıldığında onun hala var olduğunu anlaması yani nesne devamlılığını kazanmış olması gerekir. (Cevap B)

Kargaşalı kimlik statüsü, bunalımın yaşanmadığı, bağlanmanın da olmadığı durumdur. Bir kimliğe bağlanmaktan tamamen kaçınırlar. Durumdan memnun değildirler, kendileri için benimseyeceği yeni bir kimlik geliştirmekten kaçınırlar. Oysa Pınar seçeceği meslekle ilgili kararı henüz verememiş ve bu kararı ertelemiş durumda. Psikososyal moratoryumda, ergen henüz ne istediğine karar veremediğinden bu kararı ileri bir zamana erteler. (Cevap D)

İd: Yeni doğan çocukta olan kişiliğin en ilkel kısmıdır; daha sonra ego ve süperego idden gelişir. İd, temel biyolojik dürtülerden oluşur: Yeme, içme, artıkları atma, acıdan kaçma ve cinsel haz elde etme ihtiyaçlarını temsil eder. “İlkel ben” olarak da adlandırılır. İd, davranışlarımızın altında yatan psikolojik enerjinin kaynağıdır. İd, zevk ilkesine göre işler ve hiç geciktirilmeden bütün isteklerin yerine getirilmesini bekler. Kişiliğin bu kısmı hiç beklemek istemez, düşünce bu kısımda etkili değildir. “Şu anda isteklerimin giderilmesi gerekir, bir dakika bile bekleyemem.” diyen bu yapıdır. Ego: Kişiliğin gerçekçi, akılcı, mantıklı yönüdür, gerçeklik ilkesine uyarak işler. Gerçek dünya ile id arasında aracı olarak işlev görür. İd "Hemen şimdi istiyorum.", ego ise “Koşullar uygunsa sana istediğini verebilirim." der. Ego akılcı ve pratiktir. Egonun temel işlevi uyumdur. Bu uyumu sağlarken de ego bir yandan organizma içindeki ilkel dürtüsel güçlerle, bir yandan çevresel koşullar ve geleneklerle, bir yandan da süperegonun istekleriyle bağdaşmak, bunlar arasında bir uzlaşma kurmak zorundadır. Ego gerektiğinde idin isteklerini ertelemeye, hoş yaşantıları seçmeye, hoş olmayanlardan uzak durmaya çalışır. Ego, id ile süperego arasında kalmış bir cambaza benzetilebilir. Hem idi memnun etmeye çalışır hem de süperego tarafından azarlanmaktan kurtulmak ister. Süperego: Freud, toplumun inandığı, “doğru” ve “yanlış” kararlarının kaynağını teşkil eden kısma süperego (üst – ben) adını verir. Kişiliğin üçüncü kısmı olan süperego, çocuğa anne – baba ve başkaları tarafından öğretildiği şekliyle toplumun ahlak kuralları ve değerlerinin içselleştirilmiş temsilidir. Temel olarak bireyin vicdanıdır. Süperego bir hareketin doğru veya yanlış olduğuna karar verir. İd haz arar, ego gerçekliği test eder, süperego ise mükemmeliyeti arar. İd ve ego gibi, üst – benin büyük bir kısmı da bilinçaltındadır. Bir toplumun “vicdanı”, o toplumun bireylerinin üst – ben’inde yer alır ve üst – ben bireyin davranışlarını süzgeçten geçirerek bireye “Bu yaptığın doğru, aferin sana!” ya da “Bu yaptığın yanlış, utan kendinden!” mesajlarını verir. (Cevap B)

Bir yaş civarında yürüme, konuşma becerilerini sergileyebilen çocuk artık kendi bedenini kontrol etmede daha başarılıdır. İstediği biçimde davranma ve davranışlarını kontrol altına alma eğilimindedir. Çocukta tuvaletini istediği zaman yapma, yemeği kendi başına yemeyi isteme gibi yetişkinlerden bağımsız davranışlar sık sık görülür. Çocuğun kendine özgü bu bağımsızlık çabalarının ve davranışlarını kontrol etme isteğinin yetişkinler tarafından desteklenmesi, onun kendini işe yarar bağımsız bir kişi olarak görmesine yardımcı olacaktır. Çocuğun kendi başına bir şeyler yapma davranışlarını engelleyen aşırı kuralcı, katı, baskıcı bir anne - baba tutumu ise çocuğun kendi yeteneklerinden, potansiyelinden kuşku duymasına ve yaptıkları yanlış bulunduğu için kendisinden utanç duymasına yol açacaktır. (Cevap C)

Balıklar için yiyecek maddesi tepki üretme gücü doğuştan gelen, koşulsuz uyarıcı durumundadır. Koşulsuz bir uyarıcının uzun süre eşit zaman aralıklarıyla verilmesi halinde, bu zaman aralığı koşullu uyarıcı haline gelir ve tepkiye yol açar. Başka bir deyişle, organizma zamana koşullanır. Bu şekilde gerçekleşen koşullanma ilişkisine “geçici koşullanma” denir. Geçici koşullanmanın gerçekleştiği durumda, belli zaman dilimi koşullu uyarıcı haline dönüşmüştür. Koşullu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşullu tepki” denir. Bu durumda balıkların belli bir saatte kıyıya toplanmaları koşullu tepkidir. Tepkisel koşullanmada pekiştirilmeyen davranışlar söner. Yani koşullu uyarıcıyı bir süre koşulsuz uyarıcı izlemezse sönme meydana gelir. Kış aylarında balıkların belli bir saatte kıyıya gelmesine karşın (koşullu tepki), yiyecek (koşulsuz uyarıcı – pekiştirme) nedeniyle bu davranıştan vazgeçmeleri sönme sürecini açıklamaktadır. (Cevap E)

Tepkisel koşullanma sürecinde pekiştirme, koşulsuz (doğal) uyarıcının yaptığı işe verilen addır. Bilindiği gibi, tepkisel koşullanmada sönme, koşullu uyarıcının ardından bir süre koşulsuz uyarıcının gelmemesi nedeniyle oluşmaktadır. Örneğin Pavlov’un salya koşullanması deneyinde zil sesi uzun süre tek başına verilir, ardından et verilmezse zil sesi tepki üretme gücünü kaybeder, sönme gerçekleşir. Bu noktada koşulsuz uyarıcı (et), koşullu uyarıcıyı (zil sesi) pekiştirmektedir. Tepkisel koşullanma sürecinde pekiştirme, tepkinin ortaya çıkması için, tepki ortaya çıkmadan önce gerçekleştirilir. Örneğin, köpeğin bulunduğu ortama önce zil sesi (nötr uyarıcı), hemen ardından et (koşulsuz uyarıcı) verilir. Diline et değen köpek salya (koşulsuz tepki) salgılar. Bir süre sonra zil sesi ile et eşleşir ve köpek zil sesini duyunca (koşullu uyarıcı), salya tepkisi (koşullu tepki) vermeye başlar. Görüldüğü gibi pekiştirme işlemi (koşulsuz uyarıcının işlevi), tepki ortaya çıkmadan önce (salya tepkisi), tepkinin ortaya çıkması için yapılmıştır. (Cevap B)

Pekiştirme işlemi yapılırken dikkat edilmesi gereken ilk nokta, kullanılan pekiştirecin ihtiyaca uygun olmasıdır. Çünkü ihtiyaca uygun olmayan pekiştireçler, davranışın gerçekleştirilmemesiyle sonuçlanır. İkinci nokta ise, pekiştirme işlemi yapılırken her sefererinde aynı pekiştirecin kullanılmamasıdır. Çünkü pekiştirme işlemi boyunca her seferinde aynı pekiştireç kullanılırsa, bir süre sonra bu pekiştirecin tepki üretme gücü (değeri) azalmaktadır. Bu durumda pekiştirme işlemi devam etse bile organizma davranışı yapmamaya başlar. Pekiştirme işlemi devam ettiği halde organizmanın davranışı yapmaması “alışma” kavramıyla açıklanmaktadır. Cengiz Usta’nın çırağının yeni bir şey öğrenmeye dönük her çabasını aferinle pekiştirmesi nedeniyle, zamanla aferinin tepki üretme gücü (değeri) azalmış ve pekiştirme devam ettiği halde, organizma istenen davranışı gerçekleştirmemeye başlamıştır. (Cevap B)

Öğrenme, organizmanın davranışlarında yaşantısı yoluyla oluşan, kalıcı ya da izli değişikliklerdir. Hastalık, sakatlık etkisiyle oluşan davranış değişiklikleri ile doğuştan gelen refleks, içgüdü ve homeostatik davranışlar öğrenilmiş kabul edilemez. Ayrıca sadece büyüme ya da sadece olgunlaşma sonucunda ortaya çıkan davranış değişiklikleri ile etken madde kullanımı sonucunda oluşan davranış değişiklikleri de öğrenmenin kapsamında ele alınamaz. (A) seçeneğinde sakatlık etkisi, (B) seçeneğinde homeostatik davranış, (C) seçeneğinde etken madde kullanımı ve (E) seçeneğinde içgüdü söz konusudur. Bu nedenle belirtilen davranışlar öğrenilmiş kabul edilemez. (D) seçeneğinde belirtilen durum ise Garcia Etkisi (olumsuz tat kaçınması) ile açıklanabilir ve öğrenilmiş bir davranıştır. (Cevap D)

Nötr bir uyarıcı ile koşullu uyarıcının ilişkilendirilmesi sonucunda nötr uyarıcının koşullu hale gelmesi “üst düzey koşullanma” olarak açıklanmaktadır. Reklamcıların, piyasaya sürülecek yeni bir ürünün (nötr uyarıcı) tanıtımında, güneşli bir plaj, huzurlu bir göl kenarı gibi hoş bir mekanın görüntüleri (koşullu uyarıcı) eşliğinde ürünü sunmaları, üst düzey koşullanmanın amaçlandığını göstermektedir. Bu sayede güneşli bir plaj, huzurlu bir göl kenarı gibi insanda hoş duyguları uyandıran semboller ile tanıtılan ürün eşleştirilecek ve bu ürünün tek başına benzer duygular oluşturması amaçlanacaktır. (Cevap C)

Organizma üzerinde tepki üretme gücü doğuştan var olan, yani herhangi bir öğrenme yaşantısı olmaksızın tepki üretebilen uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı”, bu uyarıcılara verilen tepkilere ise “koşulsuz tepki” denir. Organizma üzerinde beklendik herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıya “nötr uyarıcı” denir. Nötr uyarıcının, koşulsuz uyarıcı ile eşleşmesinin ardından, tepki üretme gücü kazanması halinde aldığı yeni isim “koşullu uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşullu tepki” denir. Bu açıklamalar ışığında, deprem anında hissedilen sarsıntı “koşulsuz uyarıcı”, sarsıntı anında hissedilen korku ise “koşulsuz tepki” dir. Başlangıçta olumlu ya da olumsuz herhangi bir tepkiye yol açmayan Gölcük adı, deprem ile eşleşince, korku tepkisi oluşturmaya başlamıştır. Bu durumda korku tepkisi oluşturan Gölcük adı “koşullu uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen korku tepkisi de “koşullu tepki” olarak değerlendirilmelidir. (Cevap C)

Henüz koşullanma gerçekleşmeden önce, aralarında ilişki kurulmuş farklı iki nötr uyarıcıdan biri nötr hale gelirse, diğeri özel bir yaşantıya ihtiyaç duyulmaksızın, kendiliğinden koşullu hale dönüşür. Bu duruma “ön koşullanma” denir. Örnek olayda, “Gölcük” ile “fındık bahçeleri – fındık” arasındaki ilişkinin, deprem olmadan önce yani Gölcük koşullu uyarıcı haline gelmeden önce kurulduğu gözlenmektedir. Depremin ardından Gölcük “koşullu uyarıcı” haline dönüşünce, fındık kendiliğinden koşullu uyarıcı haline dönüşmüş ve tepki üretmeye başlamıştır. (Not: Üst düzey koşullanmada, bir uyarıcı koşullu hale geldikten sonra, nötr uyarıcı ile koşullu uyarıcı arasında ilişki kurulmaktadır.) (Cevap E)

Organizmanın istediği bir uyarıcının (olumlu pekiştirecin) ortama eklenmesiyle oluşan durum olumlu pekiştirmedir. Organizmanın istemediği bir uyarıcının (olumsuz pekiştirecin) ortamdan çıkartılmasıyla oluşan durum olumsuz pekiştirmedir. Örnek olayda çocuğun kitap okuması annesi tarafından meyveyle ödüllendirilerek olumlu pekiştirilmiştir. Babası ise çocuğun kitap okuma davranışını cezadan kurtararak olumsuz pekiştirmiştir. Olumlu pekiştirmede birey davranışı sayesinde istediği bir uyarıcıya kavuşurken, olumsuz pekiştirmede istemediği bir uyarıcıdan kurtulmakta yani sonuç itibariyle her iki durumda da istediği bir sonuçla karşılaşmaktadır. Bu nedenle olumlu ya da olumsuz olsun, pekiştirilen davranışların tekrarlanma eğilimi – sıklığı – artar. (Cevap C)

Organizmayı, gerçekleştirdiği bir davranıştan ötürü cezalandırmak, bu davranışı söndürmez, bastırır. Sönme, bir davranışın pekiştirilmemesi nedeniyle ortaya çıkan durumdur. Bu nedenle, öğretmenin öğrencisini ders sırasında konuşarak sınıfın düzenini bozduğu için sınıftan çıkartması yani cezalandırması sönmeyi değil, bastırmayı sağlar. Bir organizmanın, istediği bir uyarıcıdan mahrum bırakılması II. tip cezadır. Nitekim öğretmen öğrencisini dersten dışarı çıkartarak, belli bir mahrumiyet uygulamış ve II. tip ceza uygulamak istemiştir. Cezayı, bir davranış kontrol tekniği olarak kullanırken çok dikkat etmek gerekir. Çünkü ceza olarak nitelendirilen eylem, bazen organizma üzerinde pekiştirici etki oluşturabilmektedir. Nitekim öğretmen öğrenciye ceza uygulamaya çalışmış, ancak öğrencinin davranışı artmıştır. Bu durumda öğretmenin gerçekleştirdiği uygulama öğrenciyi cezalandırmamış pekiştirmiştir. Çünkü cezalandırılan davranışlar bastırıldığı için tekrarlanma olasılığı azalırken, pekiştirilen davranışların tekrarlanma olasılığı – sıklığı – artmaktadır. Örnek olayda, çocuğun davranışı arttığına göre pekiştirme söz konusudur. Yani gerçekleşen durumun davranışta kontrast ile bir ilgisi yoktur. Davranışta kontrast bir davranışın belli bir ortamda pekiştirilirken, farklı bir ortamda cezalandırılması ya da görmezden gelinmesi sonucunda, pekiştirildiği ortamda artarken, cezalandırıldığı ya da görmezden gelindiği ortamda azalmasını açıklar. Yani, davranışta kontrast oluştuğunda, aynı davranış bir ortamda artarken başka bir ortamda azalır. Cezaya alternatif olarak kullanılacak en etkili yöntem, sönmeye tabi tutmaktır. Bu noktada, istenmeyen davranışın yok sayılması yani görmezden gelinmesi, istenen sonucu sağlayabilir. (Cevap A)

Organizmanın istemediği uyarıcı ortamdayken sergilenen ve otomatik olarak gerçekleştirilen eylem “kaçma” davranışıdır. İstenmeyen uyarıcıyla karşılaşmamak için yapılan, kasıtlı eylem ise “kaçınma” davranışıdır. Ahmet Bey’in su ısısının artmasıyla kendini duştan dışarı atması “kaçma”, sifonun çekilme sesini duyar duymaz duştan çıkmaya başlaması ise “kaçınma” davranışıdır. Beklendik tepkiyi doğal olarak meydana getiren uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşulsuz tepki” denir. Ahmet Bey’in sıcak su nedeniyle kendini duştan dışarı atması “koşulsuz tepki”dir. Tepkisel koşullanma sürecinde habercilik (uyaran sıralaması) iki şekilde karşımıza çıkar. Eğer koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcının geleceğini bildiriyorsa olumlu habercilik (ileriye koşullama), biteceğini – bittiğini bildiriyorsa olumsuz habercilik (geriye koşullama) söz konusudur. Sifonun çekilme sesi, Ahmet Bey’e aşırı sıcak suyun geleceğini haber verdiği için olumlu habercilik (ileriye koşullama) söz konusudur. Özendirici Uyarıcı Kuramı’na göre, bazı davranışlarımız belirli bir biyolojik temel olmadan, çevredeki uyarıcılardan kaynaklanır. Aç olmadığımız halde, yemekten sonra verilen kahve, çikolata veya dondurma bize çekici gelir. Yeni bir aleti kurcalamak, bir arkadaşın yeni müzik setini görmek için yol yürümek hepimizin aşina olduğu davranışlardır. Psikologlar, bireyin ilgisini çeken ve onu davranışa sürükleyen böyle uyarıcılara özendirici uyarıcı (incentive) adını vermişlerdir, özendirici uyarıcılar çevremizde bulunan, bizi belirli bir davranışta bulunmaya yönelten, çekici eşya ya da olaylardır. Bu davranışlar herhangi bir biyolojik gereksinmeden kaynaklanmazlar. Özendirici uyarıcı kavramı yalnız insanlar için değil, hayvanlar için de geçerlidir. Yapılan denemelerde hayvanlar, hiçbir gıda değeri olmayan sakarin uyarıcısının tadını alabilmek veya kendileri için “yeni” olan bir kırmızı objenin bulunduğu odaya geçebilmek için yeni davranışlar öğrenmişlerdir (Cüceloğlu, 2010). Soru parçasında bu duruma uygun bir uyarıcı yoktur. (Cevap D)

Rotter, sosyal öğrenme teorisinde pekiştirmenin kendisi ve bilişsel faktörler tarafından belirlenen etkisi kadar, kaynağıyla da ilgilenmiştir. Ona göre bazı insanlar pekiştirmenin kaynağı olarak kendisini görmektedir. Bu bireyler içsel denetim odağına sahiptir. Bazı insanlarsa pekiştirmenin kendisi dışındaki dış güçlere bağlı olduğunu düşünmektedir. Bu bireylerse dışsal denetim odağına sahiptir (Rotter, 1966). İçsel denetimli olma, aranılan bir nitelik olmasına karşın, bu bireyler karşılaştıkları olumsuz durumlarda nedeni önce kendilerinde aramaktadırlar. Öğrenme malzemesi içerisinde çok sayıda hatalı sorunun bulunması halinde, içsel denetimli bireyler, hatanın kaynağını kendilerinde arama eğiliminde olacakları için bu durum onlara zarar verebilmektedir. (Cevap A)