KPSS Tarih Deneme Sınavı 16

İslamiyet öncesi Türk devlet­ lerinde en yüksek mahkeme olan Yargu’nun başkanı Kağan’dır. Ayukı, hükümet başkanı; Katun, Kağan’ın eşidir. Yargucu, Kağan adına yargı­ lamalar yapan kişi; Bitikçi ise yazış­ ma işleri ile sorumludur.

I. Haçlı Seferîne zemin hazırla­ yan Türk İslam hükümdan Sultan Alp Arslan’dır. Büyük Selçuklu Devleti’nin hükümdan Sultan Alp Arslan’ın 26 Ağustos 1071’de Bizans’ı Malazgirt Meydan MuharebesPnde yenmesi Katolik ve Ortodokslann birleşip Haç­ lı Birliğini kurmalarına ortam oluştur­ muştur. I. Haçlı Seferine karşı sava­ şan ilk Türk lideri ise Türkiye Selçuk­ lu hükümdan I. Kılıç Arslan olmuştur.

Karahanlılar Dönemi’nde Yu­ suf Has Hacip tarafından 11 yüz­ yılda yazılan Kutadgu Bilig (Mutlu­ luk veren Bilgi) Uygur Türkçesi - Al­ fabesi ile kaleme alınmış ilk Türk İs­ lam eseridir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye ait Divan-ı Kebir ve Mes­ nevi; Firdevsi’ye ait Şehname ve Nizamülmülk’e ait Siyasetname adlı eserier Farsça yazılmıştır.

Osmanlı Devleti beylikten dev­ lete geçiş sürecinde (Kuruluş Döne­ mi) Bizans yani Doğu Roma İmpa­ ratorluğu ve Bizans Tekfurları (vali­ leri) ile mücadele etmiştir. Yine bu dönemde Osmanlı Devleti Balıke­ sir - Çanakkale yöresine hakim olan Karesioğulları ve Konya - Karaman yöresine hakim olan Karamano- ğulları ile mücadele etmiştir. Ancak İran'da kurulan llhanlı Devleti (1256 - 1335) ile Osmanlı Devleti’nin mü­ cadelesi olmamıştır.

Osmanlı Devleti’nde dirlik sahip­ lerinin Tımar sistemi içerisinde yetiş­ tirmek zorunda oldukları atlı birlikle­ re “Cebelü’ adı verilmiştir. Dirlik sa­ hibi hem bu ordunun ihtiyaçlannı kar­ şılamak hem de savaş zamanı bu or­ dunun başında savaşa gitmek zorun­ dadır. Cebelü ordusu taşra ordusu­ dur. Merkezî ordu içerisinde yer alan cebeci, lağımcı, ulufeci ve Kapıkulu Ordusuna aittir. Lağımcılar, yol açan, tünel kazan ve fitil döşeyip kaleleri yı­ kan birimdir. Cebeciler; silah yapım ve onanmdan sorumludur. Ulufecfler, savaşlarda saltanat sancağının ko­ runması görevini üstlenmiştir. Akma­ lar ise taşra ordusundan olup sınırlar­ da yaşayan ve düşmana ilk saldırıyı gerçekleştiren öncü birliklerdendir.

Osmanlı Devleti’nin önemli ter­ saneleri arasında; Karamürsel, Ge­ libolu. Haliç (Altın Boynuz), Süveyş (Mısır), Sinop, Rusçuk ve Birecik yer almaktadır. Bunlardan Gelibolu tersanesi düzenli ilk büyük Osmanlı tersanesidir. XVI. yüzyılın ilk yarısın­ da faaliyete geçen Birecik tersane­ si Fırat Nehri'nde kurulmuştur. Rus­ çuk tersanesi Macaristan’ın fethiyle Tuna Nehri’nde kurulan Osmanlı ter­ sanesidir.

Osmanlı Devleti’nde Mi­ mar Sinan’ın öğrencilerinden Mi­ mar Hayrettin tarafından 1566 yı­ lında tamamlanan eser "Mostar Köpmsü’dür. Kanuni Sultan Süley­ man Dönemi’nin sonlarında yapılan bu eser Bosna - Hersek’in Saraybos- na şehrindedir. Şehzadebaşı ve Se­ limiye camileri Mimar Sinan’a aittir. Mimar Sinan’a ait bir diğer eser So kullu Mehmet Paşa Köprüsü olarak da bilinen Drina Köprüsü’dür. Sul­ tanahmet Cami ise Mimar Sinan’ın öğrencilerinden Sedefkâr Mehmet Ağa’ya aittir.

Osmanlı Devleti 1683 - 1699 yıllan arasında AvrupalI devletle: rin kurduğu Kutsal ittifak ile yaptı­ ğı savaşlan kaybederek 1699 yı­ lında Karlofça Antlaşması’nı imza­ lamıştır. Karlofça Antlaşması, Os­ manlI Devleti’nin batıdaki ilk bü­ yük toprak kaybıdır. Bu antlaşma­ dan sonra Çarlık Rusya ile İstan­ bul (1700) ve Küçük Kaynarca ant­ laşmaları (1774) imzalanmıştır. Kar­ lofça, İstanbul ve Küçük Kaynar­ ca antlaşmaları askeri başansızlık- iardan sonra imzalanan belgeler­ dir. Avusturya’ya karşı askerî ba- şansızlıklardan sonra da Pasarof- E ça Antlaşması (1718) imzalanmış­ tır. Tüm bu antlaşmalar Osman­ lI Devleti’nin siyasi istikrarsızlığının artmasına neden olan bir belgedir. Ancak Prut Antlaşması (1711) Os­ manlI Devleti’nin Çarlık Rusya kar­ şısında askerî üstünlüğü sonucunda imzalanmıştır. Dolayısıyla Prut Ant­ laşması Osmanlı Devleti’nde siyasi istikrarsızlığın artmasına neden olan bir belge değildir.

Magna Carta Libertosu (1215) Ingiltere’de kral ile soylular arasın­ da gerçekleştirilen bir sözleşme­ dir. Belge aynı zamanda Orta Çağ Avrupası’nın mutlak monarşi yetkile­ rini sınırlandırılan ilk demokrasi bel­ gesidir. Osmanlı Devleti’nde mutlak monarşi yetkilerini kısıtlayan ilk de­ mokrasi belgesi Sened-i ittifaktır. (1808) Kimi uzmanlara göre “ilk Türk Magna Cartası" Sened-i ittifaktır. Balta Limanı Sözleşmesi (1838), Osmanlı Devleti’nin Avrupa karşı­ sında açık pazar hâline gelmesi­ ne neden olan belgedir. Osmanlı Devleti nin ilk Medeni Kanunu Me­ celle; ilk anayasası Kanunuesasi'dir. İslahat Fermanı daha çok gayrimüs- lüm tebaaya çeşitli haklar veren de­ mokrasi belgesidir.

Mora’da başlayan Yunan isya­q nını bastıramayan Osmanlı Devle­ ti Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’dan yardım istemiştir. Meh­ met AJi Paşa Mora ve Girit valilikle­ rinin kendisine verilmesi kaşılığın- da Osmanlı birliklerine yardım et- miştir.Mora Yunanistan’a verildik­ ten sonra Suriye valiliğini de iste­ diyse de padişah buna razı olma­ mıştır. Mehmet Ali Paşa ordusuyla Kütahya’ya kadar gelmiştir. Osmanlı Devleti ile Mehmet Ali Paşa arasın­ da Kütahya Antlaşması imzalanmış­ tır. Ingiltere ve Fransa’ya güvenme­ yen Osmanlı Devleti Rusya ile Hün­ kar İskelesi Antlaşması'nı imzala­ mıştır. 1839 yılında Osmanlı Devle­ ti ile Mehmet Ali Paşa ordusu Nizip Savaşı’nı yapmıştır. Mısır sorunu­ nun çözülmesi amacıyla 1840 yılın­ da Londra Konferansı toplanmıştır. Konferans sonrasında Mısır sorunu kesin olarak çözümlenmiştir Mısır Özerki bir eyalet hâline gelmiştir. Os­ manlI Devleti’nde bir iç sorunken dış sorun hâline gelen ikinci olay Kava- lalı Mehmet Ali Paşa olayıdır.

Osmanlı Devleti'nde Kanunuesasi’nin yürürlüğe girme­siyle I. Meşrutiyet süreci başlamış­ tır. Anayasa göre Meclİs-i Umum kendi içerisinde Mebusan ve Ayan Meclisi olarak ikili meclis yapısı­ na sahiptir. Anayasa’ya göre Müs­ lümanlarla birlikte gayrimüslim er­ kekler de Meclis-İ Umum’da yer alma hakkı elde etmiştir. Yine 1876 Anayasası’na göre hükümet (yürüt­ me organı) yasama organına (mec­ lis) değil padişaha karşı sorumludur. Hükümetin yasama organına karşı sorumlu hâle gelmesi anayasadaki 1909 değişikliği İle olmuştur.

Çanakkale Cephesi’nde İngiliz ve Fransız donanma güçlerinin bo- -ğ ğazdaki taarruzlarını püskürterek flj deniz savaşlarının 18 Mart 1915’te E son bulmasına katkı sağlayan Os- manii Komutanı İsmail Cevat (Ço- Q banlı) Paşa’dır. Bu nedenle “On Se­ kiz Mart Kahramanı” olarak nitelen­ dirilmiştir. Kâzım Karabekir Paşa Çanakkale Cephesi’ndeki başarıları nedeniyle “Alçıtepe Kahramanımdır. Hüseyin Avni Paşa ise Çanakkale Cephesi’nde 57 Alay komutanı ola­ rak şehit olmuş ve yerine Mustafa Kemal Paşa 57 Alay komutanlığı­ na getirilmiştir Mustafa Kemal Paşa “Anafartalar Kahramanadır. Gazi Osman Paşa ise 93 Haiti’nde mü­ cadele eden “Plevne Kahramanımdır.

Mondros Ateşkes Antlaşma­ sı sonucunda Osmanlı toprakla­ rı Ingiltere, Fransa, İtalya ve Yuna­ nistan tarafından işgale maruz kal­ mıştır. Buna göre Ingiltere ilk işgali Musul’da başlatmıştır. Yine Ingiltere Anadolu’da Maraş, Urfa ve Antep’i işgal etmiştir. Adana ise Fransa ta­ rafından işgal edilmiştir. Ingilte­ re, Maraş, Urfa ve Antep işgallerini gerçekleştirdikten sonra bu şehirle­ ri sömürge değişim ve paylaşım ant­ laşması otan Suriye Itilafnamesi ile Fransa’ya bırakmıştır.

Millî Mücadele Dönemi’nde seçeneklerde verilen gelişmelerden Pozantı Kongresi’nin düzenlenmesi (5 Ağustos 1920) diğerlerinden daha sonra olmuştur. Samsun Raporu, Ali Rıza Paşa Hükûmeti’nio kurulması ve Sivas’ta Komutanlar Toplantısının düzenlenmesi 1919 yılında gerçekleştirilen gelişmelerdendir. Hâkimiyet-i Millîye gazetesinin çıkarılması da 10 Ocak 1920’de olmuştur.

I. Türkiye Büyük Millet Meclisinde (23 Nisan 1920 - 1 Nisan 1923) icra Vekilleri Heyeti Başkanlığı (hükümet başkanlığı) görevini sırasıyla Mustafa Kemal Paşa, Fevzi I Paşa ve Rauf Paşa üstlenmiştir. Ismet Paşa ise Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) sonrasında ilk hükümeti kuran kişidir.

Millî Mücadele Dönemi’nde Batı Cephesi’nde TBMM düzenli or­dusunun kazandığı ilk zafer I. İnö­nü Savaşı’dır. (6 -1 0 Ocak 1921) Bu savaşta TBMM ordusu savun­ ma savaşı uygulamıştır Yunanlar ise I. İnönü Savaşı’nı taarruz ya­ pıp kaybetmiştir. Ancak yenilgiyi ka­ bul etmeyen Yunanlar bu savaşa “Taarruz-ı Keşif adını vermiştir.

Millî Mücadele Dönemi’nde Ankara’da elçilik açan ilk devlet Gür­ cistan olmuştur. Bu elçilik TBMM’nin 23 Şubat 1921'de Gürcistan ile Ba- tum Antlaşması’nı imzalamasından sonra açılmıştır. TBMM’nin elçilik açtığı ilk devlet ise Sovyet Rusya’dır. Ankara’da elçilik açan ilk Müslüman devlet ise Afganistan’dır.

Millî Mücadele Dönemi’nde TBMM adına Ankara Antlaşması’na (20 Ekim 1921), Yusuf Kemal Bey; Kars Antlaşması’na (13 Ekim 1921), Kâzım Karabekir Paşa; Mudanya Ateşkes Antlaşması’na (4 -11 Ekim 1921) İsmet Paşa katılmıştır.

Yeni Türk Devleti’nde meclis hükümeti sistemi nedeniyle meclis başkanının aynı zamanda hükümet başkanlığı görevini de üstlenebilme­ si devlet başkanlığı sorununa neden olmuştur. Yine meclis hükümeti sis­ teminde bakanların meclis içerisin­ den oylanarak seçilmesi hükümet krizlerini arttıran unsurlardan ol­ muştur ve sonuçta 27 Ekim 1923’te Ali Fethi Bey HükÛmeti’nin istifa­ sı hükümet krizini ortaya çıkarmıştır. Hükümet krizi ve devlet başkanlığı sorunu Cumhuriyet'in ilanı ile çözül­ müştür. Böylece devlet başkanı yani Cumhurbaşkanı hükümeti kurması için birini görevlendirmiş (Başbakan) o kişi de uyumlu çalışabileceği kişileri belirleyerek (Bakanlar) hükümeti kur­ muştur. Ancak Terakkiperver Cumhu­ riyet Fırkası 5 Haziran 1925'te kapa­ tıldığı için Cumhuriyet’in ilanına ze­ min hazırlayan gelişmeler arasında gösterilemez.

Atatürk Dönemi’nde köylünün desteklenmesi için Toprak Reformu 1929 yılında kabul edilmiştir. Bu re­formla ülke topraklarının daha verimli hâle getirilerek topraksız köylü­nün kalmaması amaçlanmıştır. Doğ­rudan halka destek verilmesi amaç­landığı için bu reform Halkçılık ilkesi ile ilgilidir.

Atatürk Dönemi’nde resim ala­ nındaki eserleri ile bu alana katkı sağlayanlar arasında Namık İsma­ il, Hüseyin Avni Lrfij ve İbrahim Çallı gibi kişiler yer almıştır. Sanayi-i Ne­ fise Mektebi mezunlarından olan bu kişilerden İbrahim Çallı'nın en önemli eserlerinden biri Zeybekler Tablosudur. Eser Millî Mücadele Dö­ nemi ile ilgilidir.

Atatürk Dönemi’nde Miladi tak­ vimin kabulüyle Hicri ve Rumi tak­ vimlere son verilmiştir. Medeni Kanun’un kabulüyle Mecelle kal­ dırılmış, Patrikhane ve Konsolos­ luk Mahkemeleri kapatılmıştır. Ayrı­ ca ölçü ve ağırlık birimleri Metrik sis­ teme geçilmesiyle metre, litre ve ki­ logram uygulamasına kavuşmuştur. Dolayısıyla Medeni Kanun, Miladi Takvim ve Metrik sistemin kabulün­ de modernleşmenin yanında ikilikle­ rin de önlenmesi amaçlanmıştır

Atatürk Dönemi’nde Lozan Ba­ rış Antlaşmasından sonra Türk - Yu­ nan ilişkilerinin bozulmasına neden olan en önemli sorun Etabli (yer­ leşik) sorunudur. Sorun 1930 yı­ lında Yunanistan ile yapılan Anka­ ra Antlaşması veya Ahali Antlaşma­ sı ile çözülmüştür. Bu antlaşmaya göre İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya’daki Türkler etabli (yerleşik) sayılmış diğer bölgelerdekiler karşı­ lıklı değişime (mübadele) tabi tutul­ muştur. Musul, Türkiye’nin Ingilte­ re ile olan sorunudur. Kıbrıs ise Ata­ türk Dönemi’nde Ingiltere ile yaşa­ nan sorunlarından olup 1954 yılın­ E dan itibaren ise Türk - Yunan soru­nu haline dönüşmüştür.

Zeki VelidiTogan 1890 tarihinde Başkürdistan’da doğmuştur. 1909 yılında Türk Tarihi ve Arap Edebi­ yatı Tarih öğretmeni olan Togan, Türkistan’da yaptığı araştırmalar es­ nasında (1913 - 1914) Fergana’da Yusuf Has Hacib’in “Kutadgu Bilig" adlı eserinin yeni nüshasını bulmuş­ tur. Bolşevik İhtilali sonucunda böl­ gede yaşayan Türklerin durumunu mevcut yönetim ile defalarca görüş­ mesine rağmen sonuç alamamıştır. Ardından Türkistan’da Enver Paşa ile Basmacı Hareketi içerisinde yer almıştır. Türkistan Millî Biriiği’nin kurucusu ve ilk başkanı olan To­ gan, 1939 tarihinde Türkiye’ye da­ vet edilmiştir. Aynı zamanda İstan­ bul Üniversitesinde Umumi Türk Ta­ rihi Kürsüsü’nü kurmuştur. Diğer seçeneklerde verilen İsmail Gaspıralı, Enver Paşa, Yusuf Akçura da Bas­ macı Hareketi’nde görev üstlenmiş­ lerdir. Basmacı Hareketi'ni kuran ise Korbaşı Ergaş'tır. Bu hareket 1918 -1935 yılları arasında Rusya’ya kar­ şı mücadelelerini sürdürmüş ancak SSCB 1935 yılında bu harekete son vermiştir.

Almanya’nın gittikçe güçlenme­ si Ingiltere ve Fransa’yı Alman em­ peryalizmi karşısında savunma güç­ lerini arttırmak İçin bazı önlemler al­ maya yöneltmiştir Almanya bu du­ rum üzerine Versay Antlaşmasfnın silahlanmasını kısıtlayan maddesi­ ni tanımadığını ilan etmiştir. Fran­ sa Almanya’ya karşı ortak bir cephe oluşturmaya çalışmıştır. Fakat so­ nuç alamamıştır. 18 Haziran 1935'te Ingiltere Almanya ile bir sözleşme yaparak deniz gücünü sınırlamak İçin Almanya'nın silahlanmasını ka­ bul etmiş ve Almanya’ya karşı yatış­ tırma politikası izlemeye başlamıştır.

İlk nükleer reaktörün kurulması 1942 yılında olmuştur. İlk kalp nakli­ nin gerçekleştirilmesi ve ilk uzay yü­ rüyüşünün gerçekleştirilmesi 1965 yılında olmuştur. İlk endüstriyel ro­ botun yapılması 1962 yılında olmuş­ tur. İlk insanlı uzay uçuşunun ger­ çekleştirilmesi ise 1961 yılında ol­ muştur.