Gelişim sürecinde sadece “kalıtımdan” ya da sadece “çevreden” bahsedilemez. Çünkü bu ikili, bir bütün oluşturur. Kalıtım yoluyla getirilen potansiyelin hangi ölçüde ve ne şekilde ortaya çıkacağını çevre belirler. Kalıtım, potansiyeli yani alt ve üst sınırı belirlerken; çevre alt ve üst sınır arasında hangi noktada erişimin sağlanacağını belirler. (Cevap A)

Kritik dönemler, doğum öncesi dönemden itibaren başlar, hatta anne karnındaki ilk üç ay, doğum öncesinin kritik dönemi kabul edilir. (Cevap C)

Nesne sürekliliği bir nesne veya kişinin görme alanının dışına çıktığında bile doğada yok olmadığının (kaybolmadığının) farkına varılması işlemidir. Bebek algılasa da algılamasa da nesnenin o anda var olduğunu anlar. 5 aylık bir bebek gözünün önündeki bir nesne kaldırıldığında yok olduğunu, böyle bir nesnenin evrende bulunmadığını düşünür. 9 aylık bir bebek ise gözünün önünden kaldırılan nesnenin evrende var olduğunu düşünür ve onu değişik şekillerde aramaya çalışır. (Cevap D)

Üstbiliş (metabiliş), ergenin kendi düşüncesi ve başkalarının düşüncesi hakkında düşünebilme becerisi olarak tanımlanmaktadır. Bu durumda ergen, başkalarının ne bildiğini ve nasıl bildiğini araştırmakta, böylelikle başkalarının kullandığı stratejileri görme ve kullanma şansı elde etmektedir. Bu özellik ergene, kendini inceleme ve kendini düzenleme olanağı kazandırmaktadır. Özellikle içsel diyaloglar şeklinde gelişmesi beklenen kişisel değerlendirme ve düzenlemelerle ergen herhangi bir uygulama yapmaksızın soyut gerçeklikle ilgili içgörü (farkındalık) kazanmaktadır. (Cevap B)

Piaget, çocuk ve ergenlerin var olan gerçek bir durum ile olasılıklar arasındaki ilişkiyi farklı yorumladığına inanmaktadır. Bir problem çözme durumuyla karşı karşıya geldiğinde, mümkün olan en kısa zamanda ve edinmiş olduğu somut işlemler dönemi becerisiyle yol almakta, problemle ilgili araştırabileceği öncelikleri ve karakteristikleri kaçırmaktadır. Bu bağlamda çocuk probleme ve problemin ayrıntılarına odaklanmaktadır. Ergen ise problemde görünenin ötesine geçip, çözümle ilgili olası yolları belirlemekte ve seçenekleri test etmektedir. Çocuk ve ergenin problemin çözümüne yaklaşımındaki bir diğer farklılık, çocuğun başlangıçta “gerçek”ten başlayıp “ilgisiz”e ulaşması, ergenin ise “olasılık” tan başlayıp “gerçek”e ulaşmasıdır. (Cevap A)

Staats, küçük çocukların sözcüklerin anlamını klasik koşullama aracılığıyla kazandığını ileri sürmüştür. Bir köpekle yapılan Pavlov deneyini anımsıyorsunuz. Staats, benzer bir sürecin çocuk bir sürecin anlamını kazanırken de ortaya çıktığını düşünmektedir. Bir nesneye tekrar tekrar bağlanan bir sözcük koşullu uyaran olmakta ve “anlamı” meydana çıkardığı içsel duyguda ve duyusal tepkilerde yatmaktadır. (Cevap D)

Neden uydurma çoğu kez dışlaştırma mekanizmasıyla birlikte işler. Dışlaştırma terimi, kişinin kendi düşünce, duygu ya da algılarını dış çevreye ilişkin görme eğilimini tanımlar. Nevrotik eğilimli insanlarda bu durum daha çok, kendi güçlüklerinden ötürü dış etmenleri sorumlu tutma biçiminde görülür. Benliğini idealleştiren kişi gerçek benliğinden uzaklaşır. Dışlaştırmada ise benlik alanı tümden terk edilir ve olaylar benliğin dışında yer alıyormuşçasına yaşanır. Dışlaştırma, idealleştirilmiş ve gerçek benlikleri arasındaki uyuşmazlıklar katlanılması güç gerilimler yarattığında başvurulan bir mekanizmadır. (Cevap C)

“Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk” döneminde; yaşlılık döneminde bireyin kendi yaşamına yönelik yaptığı değerlendirme, onun bu dönemin temel karmaşasında hangi yönünün ağır bastığını da ortaya koymaktadır. Geçmişine baktığında yaptıkları, yapamadıkları ve başarıları, başarısızlıkları ile "yaşamına sahip çıkan"; geçmişi özlemekten çok yaşlılığın kendine özgü zorluklarını kabul eden ve kendini yaşamında "başarılı" hisseden birey benlik bütünlüğünü sağlamış demektir. Geçmişini hep yanlışlarıyla, pişmanlıklarıyla hatırlayan; sürekli olarak geriye dönüp bir şeyleri değiştirebilmeyi hayal eden, içinde bulunduğu dönemden ve yaşamından "şikâyet eden'" birey ise yaşlılığını umutsuzluk, mutsuzluk içinde geçirecektir. (Cevap D)

Oral dönem 0-1 yaş arasındaki bebeklik dönemini kapsar. Oral dönemde temel haz kaynağı emmedir. Emme pasif ve bağımlı bir davranıştır. Freud'a göre anne ya da anne yerine geçen yetişkin tarafından çocuğun memeden erken kesilmesi ya da aksine çok uzun emzirilmesi onun bu döneme bağımlı olmasına neden olmaktadır. Emme ihtiyacı daha sonraki yaşamında da sürmektedir. Örneğin, öğrencilerin sinirli ve gergin olduğunda tırnak yemeleri, Freud'un oral bağımlılık olarak tanımladığı durumun bir göstergesidir. Psikanalitik görüşe inanan psikologlara göre çocuğun yaşama küsmesi ya da onu sevmesi annenin tutumuna bağlıdır. Çocuğun ilerde göstereceği ruhsal özelliklerin temelini oluşturur. Örneğin, çocuğun birdenbire sütten kesilmesi yaşama küsmesine yol açar. Bunu yapan anneye karşıda çocuk düşmanlık duyguları geliştirir. Sevme ve düşmanlık duyguları gibi iki zıt durumda kalan çocuk bilinçsiz olarak ruhsal bir çatışmanın içine girer. Böyle bir kimse anne aracılığıyla diğer insanlara karşı olan sevgi ve bağlılığını da yitirir. Bu da onun toplumsal gelişimini olumsuz yönde etkiler. Doğumdan sonraki bir yıl oral dönem olarak anılmaktadır. Bu evrede haz kaynağı, pasif ve bağımlı bir davranış olan emmedir. Freud' a göre bebeğin bu evrede anne tarafından aşırı şekilde emzirilmesi veya memeden kesilmesi oral evreye takılmakla sonuçlanır. Dolayısıyla ağız yoluyla haz alma davranışı ilerde başka yaşantılara genellenmekte ve kişilik oral karakter kazanmaktadır. Oral karakterdeki kişiler gergin, bağımlı ve karmaşık bir duygusal yapıya sahiptirler. (Cevap E)

Horowitz’in Dörtlü Bağlanma Modelinde, bağlanma şekillerine göre bireylerin özelliklerine yer verilmiştir: Saplantılı (Kaygılı – Kararsız) Bağlanma: Kendini olumsuz ve değersiz hisseder; buna karşın çevresindeki kişileri olumlu ve değerli görür. Korkulu Bağlanma: Hem kendisini hem de çevresini olumsuz ve değersiz kabul eder. (Cevap E)

Bir kişinin turşu yerken ağzının sulanması doğal bir tepkidir. Çünkü turşu (ekşi) koşulsuz uyarıcı, bu durumda ağzımızın sulanması da koşulsuz tepki durumundadır. Ancak, turşu suyu satan dükkânın önünden geçen bir kişinin burnuna gelen kokuyla ağzının sulanması örneğinde süreç farklıdır. Çünkü kokuya verilen tepki doğuştan değil öğrenilmiştir. Bu durumda, örnekteki kişinin burnuna gelen koku “koşullu uyarıcı”, ağzının sulanması ise “koşullu tepki” durumundadır. Açıklaması yapılan bu durum, tepkisel koşullanma yoluyla öğrenmeye uygundur. (Cevap A)

Davranışçı kuramcılar, tüm davranışlarımızın basit bir U – T ilişkisi içerisinde açıklanabileceğini savunur. “Eğer bir tepkiyi oluşturan tek etken uyarıcı olsaydı” şeklinde eleştiri yapan kişi, tepkinin tek kaynağının uyarıcı olduğunu savunan davranışçı görüşü eleştirmektedir. (Cevap B)

Tepki üretme gücü doğuştan var olan uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı”, bu uyarıcılara verilen tepkilere ise “koşulsuz tepki” denir. Yani koşulsuz uyarıcı ile koşulsuz tepki arasında doğal (öğrenilmemiş) bir ilişki bulunmaktadır. Organizma üzerinde başlangıçta olumlu ya da olumsuz bir tepkiye yol açmayan uyarıcının (nötr uyarıcı), koşulsuz uyarıcı ile eşleştirilmesi sonucunda tepki üretme gücü kazanması halinde yeni ismi “koşullu uyarıcı” olur. Bu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşullu tepki” denir. Yani koşullu uyarıcı ile koşullu tepki arasında yapay (öğrenilmiş) bir ilişki bulunmaktadır. Deneyde, annelerin kavanozda gördüğü şeyden ürktüğü, birçok çocuğun ise tepkide bulunmadığı görülmektedir. Eğer, kavanozdaki şey koşulsuz uyarıcı olsaydı, aynı türdeki bütün bireyler üzerinde aynı tepkiyi oluştururdu. Örneğin elektrik akımının oluşturduğu acı hissi (koşulsuz uyarıcı), vücudun kasılması (koşulsuz tepki) gibi. Bu durumda, kavanozdaki uyarıcı anneler için “koşullu uyarıcı”; çocuklar için ise “nötr uyarıcı” durumundadır. Yani anneler için bu, öğrenilmiş bir uyarıcıdır. (Cevap C)

Organizmanın istemediği bir durum ile karşılaşmamak için gerçekleştirdiği eyleme “kaçınma” denir. Organizmanın istediği bir uyarıcının elinden alınması (mahrum bırakılması) ise “II. tip ceza” olarak adlandırılır. Örnek olayda, Ahmet Bey’in balkona demir parmaklıklar yaptırması, benzer bir durumla (hırsızlık – istenmeyen durum) tekrar karşılaşmamak için gerçekleştirdiği davranıştır. Yani “kaçınma” söz konusudur. Aradan bir süre geçtikten sonra, aynı evi soymak için gelen hırsızın, parmaklıkları görünce bu evi soyamaması, hırsız için “II. tip ceza” durumundadır. Çünkü hırsız, istediği bir şeyden (evi soymak) mahrum edilmiştir. (Cevap D)

Farmakolojik açıdan herhangi bir etkisi olmayan ve çoğunlukla “ilaç” diye tanıtılan bir maddenin, bireyde oluşturduğu iyileşmeye plasebo etkisi denir. Plasebo etkisi “sahte iyileşme” olarak da bilinmektedir. Yapılan deneyde, ikinci gruptaki hastalara ilaç şeklinde şeker verildiği halde, hastaların bazılarında gözlenen iyileşme, plasebo etkisidir. (Cevap C)

Bir organizmanın gerçekleştirdiği eylemin ardından, istemediği uyarıcıdan kurtulmasına “olumsuz pekiştirme” denir. Babanın bağırdıktan sonra çocukların yaramazlık yapmayı bırakması örneğinde, babanın bağırması olumsuz pekişmiştir. Çünkü baba bağırarak istemediği bir durumdan (yaramazlıktan) kurtulmuştur. Ceza, sadece cezaya yol açan uyarıcı ortamdayken istenmeyen davranışı bastırmaktadır. Yani istenmeyen davranışı yok etmemektedir. Nitekim çocukların sadece babaları evdeyken yaramazlık yapmadığı görülmektedir. Bir organizmanın gerçekleştirdiği eylemin ardından istemediği uyarıcının ortama eklenmesine I. tip ceza denir. Çocukların yaramazlık yapınca, babalarından azar işitmesi bu durumda I. tip cezadır. Bir organizmanın istemediği durumla karşılaşmamak için yaptığı eyleme “kaçınma” denir. Çocukların, babalarının geldiğini gördükleri an yaramazlık yapmayı bırakmaları, istemedikleri bir durumla (babalarından azar işitmek) karşılaşmamak içindir. Yani çocuklarda kaçınma davranışı oluşmuştur. Ceza, bir davranışta sönmeye yol açmaz, sadece davranışı bastırır. Bu nedenle, uygulanan ceza nedeniyle davranışın sönmesi ve bir süre sonra kendiliğinden geri gelmesi söz konusu olamaz. (Cevap E)

Davranışçılık, pekiştirmeyi öğrenmenin kaynağı olarak görür. Davranışçı kurama göre bir davranışın öncesindeki, sonrasındaki ve davranış anındaki çevresel olaylar, davranışın oluşumunda belirleyicidir. Davranışçılık, dışsal süreçlere vurgu yapan bir kuramdır ve “pekiştirmenin kaynağı benim” düşüncesine sahip değildir. Bu düşünce, bilişsel kuramlarda ağırlık kazanmaktadır. (Cevap D)

Bir uyarıcı koşullu hale geldikten sonra, nötr uyarıcı ile koşullu uyarıcının eşleştirilmesi sonucunda, nötr uyarıcı koşullu hale gelir ve ikinci dereceden koşullanma sağlanır. Nasrettin Hoca, kendisine gösterilen ilginin kıyafetinden kaynaklandığını fark edince “Ye kürküm ye” demiştir. Bu durumda, alakayı sağlayan uyarıcı kürktür. Yani kürk koşullu uyarıcı, Nasrettin Hoca nötr uyarıcıdır. Nasrettin Hoca kürkü giyince nötr uyarıcı ile koşullu uyarıcı eşleşmiş ve Nasrettin Hoca koşullu uyarıcı haline gelmiştir. (Cevap A)

Kendini gerçekleştiren kehanet yani pygmalion etkisi “Aklıma gelen başıma geldi.” durumudur. Pygmalion etkisi, “Bir kişi neyin olmasını bekliyorsa, onun olma ihtimali daha fazladır. Çünkü düşünce davranışa yön verir.” şeklinde açıklanabilir. Afrika kabilelerinde kadınların bebekte gözlediği özelliklerle ilgili şarkı yapması ve bebeğin büyüyüp bir yetişkin oluncaya kadar bu şarkıları duyması, kendisini böyle olduğuna inandırmakta, düşünce davranışa yön vermekte ve bireyin kişiliği bu yönde gelişmektedir. Bu durumda, büyüyüp bir yetişkin haline gelen kişide, bebeklik yıllarından beri kendisine söylenen şarkılardaki özelliklerin gözlenmesi pygmalion etkisidir. (Cevap B)

Organizma üzerinde tepki üretme gücü doğuştan var olan uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı”, bu uyarıcılara verilen tepkilere “koşulsuz tepki” denir. Nötr uyarıcının, koşulsuz uyarıcı ile eşleşip tepki üretme gücü kazanınca aldığı yeni isim “koşullu uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen tepkiye “koşullu tepki” denir. Örnekte, Murat’ın arkadaşının attığı taştan yaralanması “koşulsuz uyarıcı” durumundadır. Murat, korku tepkisi için nötr uyarıcı olan piknik ile, yaralanma durumunu ilişkilendirmiş ve piknik “koşullu uyarıcı” haline gelerek korku tepkisi oluşturmaya başlamıştır. Bu durumda Murat’ın pikniğe çağrıldığında içini korku kaplaması “koşullu tepki” durumundadır. Tepkisel koşullanmada koşulsuz uyarıcı “pekiştirme” görevi üstlenir. Kural olarak, pekiştirilmeyen davranışlar söner. Yani organizma bir süre koşullu uyarıcı ile karşılaşır, ancak ardından koşulsuz uyarıcı gelmezse tepkinin sönmesi beklenir. Örnek olayda, Murat geçirdiği yaşantının ardından ne zaman pikniğe çağrılsa içini koku kaplamış ancak benzer bir durum yaşamadığı için korku tepkisi giderek azalmış ve sonunda ortadan kalkmış yani sönmüştür. (Cevap E)

Pavlov’a göre koşullanmanın gerçekleşmesi için, koşulsuz uyarıcı daima koşullu uyarıcıdan sonra gelmelidir. Aksi halde koşullanma meydana gelmez. Rescorla ise, habercilik ilkesi üzerinde yaptığı çalışmalarda, koşulsuz uyarıcının, koşullu uyarıcıdan önce geldiği durumlarda da koşullanmanın oluşabileceğini ortaya koymuştur. Bu ilişkiye olumsuz habercilik (geriye koşullama) adını vermiştir. Yani Rescorla’nın olumsuz habercilik (geriye koşullama) çalışması, Pavlov’un koşullanmaya dair temel düşüncesine itiraz niteliği taşımaktadır. Editörün Notu: Olumsuz habercilik (geriye koşullama) yoluyla koşullanma meydana gelmektedir. Ancak etkisi en düşük koşullanma şeklidir. (Cevap E)

Organizmanın, istemediği uyarıcıyla karşılaşmamak için yaptığı eyleme “kaçınma” denir. Örnekte, çocuğun midesi bulanmış numarası yapması sayesinde, annesinin ıspanak yapmaktan vazgeçtiği görülmektedir. Yani çocuk, bu eylemi sayesinde istemediği şeyle (ıspanak) karşılaşmamaktadır. Bu durumda çocuğun midesi bulanmış numarası yapması, ıspanak yemekten kurtulmasını sağladığı için kaçınmadır. (Cevap D)

Rutin hale gelmiş, düşünmeden yapılan, otomatikleşmiş davranışlara “alışkanlık” denir. Ancak bazı durumlarda aynı uyarıcı için iki farklı alışkanlık durumu oluşabilir. Bu durumda “alışkanlık çatışması” meydana gelmektedir. Bir kişinin kapı ziline, asansör düğmesine basarken, musluğu çevirirken, elektrik butonuna basarken gerçekleştirdiği davranışların tamamı alışkanlık içermektedir. Ancak bir kişinin kapı zili, hemen her gün karşılaştığı bu uyarıcı, evde farklı işte farklı bir yerde olabilir. Ya da asansör düğmesi örneğinde olduğu gibi, bir kişi her gün evine gelirken 5. kata, iş yerinde 6. kata basabilir. Bu durum, aynı uyarıcı durum için iki farklı alışkanlığın kazanılmış olmasından yani alışkanlık çatışmasından kaynaklanmaktadır. (Cevap B)

Pekiştirilen bir davranışa tanık olan bireyde de pekiştirme etkisi oluşmaktadır. Bu olaya “dolaylı pekiştirme” denir. Sıra arkadaşının ödev yaptığı bir gün pekiştirildiğine tanık olan öğrencinin tekrar ödev yapmaya başlaması, dolaylı pekiştirmedir. Bu durum, “kendiliğinden geri gelme” olarak adlandırılamaz. Çünkü, - Kendiliğinden geri gelme olabilmesi için davranışın pekiştirilmediği halde ortaya çıkması gerekir. - Kendiliğinden geri gelme, tepkisel ve edimsel koşullanma kuramlarına ait bir kavramdır. Oysa örnekte sosyal öğrenme söz konusudur. Sosyal öğrenme ile ilişkili bir durum, davranışçı öğrenme kuramları kavramları ile açıklanamaz. (Cevap C)

II. tip ceza, organizmanın istediği uyarıcının (olumlu pekiştirecin) ortamdan çıkartılmasıdır. Birey bu durumda istediği bir şeyden yani olumlu pekiştireçten mahrum bırakılmaktadır. “Sınav sonunda soru kitapçıkları toplanacak ve ÖSYM’de tek tek incelenecektir. Soru kitapçığının bir sayfası bile eksik çıkarsa sınavınız geçersiz sayılacaktır.” açıklamasında, bir mahrumiyet – mahrum bırakma söz konusudur. Bu durumda, sınavın iptal edilmesi II. tip ceza, sınav ise olumlu pekiştireç durumundadır. (Cevap A)

Cezanın birçok olumsuz etkisi bulunmaktadır. Bunların başında, cezanın istenen davranışı öğretememesi gelir. Yani ceza, istenmeyen davranışın ne olduğunu gösterir ancak istenen davranışın ne olduğu hakkında bilgi vermez. Bunun dışında, ceza bazen istenmeyen bir davranışı pekiştirebilir. Bireye davranışı yapmamayı değil, yapsa bile yakalanmamayı da öğretebilir. Ceza, istenmeyen davranışı yok etmez, sadece bastırır. Parçada, öğretmeninden tokat yiyince yaramazlığı bırakan öğrencinin (Uygulanan ceza istenmeyen davranışı bastırıyor.), teneffüste alt sınıftaki öğrencileri dövdüğü (Öfke yön değiştiriyor ve istenmeyen yeni bir davranışa yol açıyor.) görülmektedir. Yani, ceza istenmeyen bir davranışı bastırırken, istenmeyen yeni bir davranış doğurmuştur. (Cevap D)

Edimsel koşullanmada bir davranışın devamlılığı, sonucuna bağlıdır. Yani organizma önce bir davranışta bulunur, davranışının ardından pekiştirilirse davranış güçlenir ve tekrar edilir. Cezalandırılan davranışlar bastırılır. Görmezden gelinen davranışlar ise söner. Arkadaşına piyangodan ikramiye çıktığına tanık olan bir kişinin, piyango bileti almaya başlaması, edimsel koşullanmaya örnek verilemez. Çünkü burada dolaylı pekiştirme söz konusu olup süreç sosyal öğrenme içerisinde açıklanmalıdır. (Cevap D)

Edimsel koşullanmada, davranışın devamlılığı sonucuna bağlı olsa da, bazen yapılan davranış ile ulaşılan sonuç arasındaki ilişki tamamen tesadüfi olabilmektedir. Şayet organizma bu ilişkinin tesadüf olduğunu anlayamaz, anlamlı sanırsa, batıl davranış ortaya çıkmaktadır. Mehmet’in içerisinde çiçek geçen her yaşantısının ardından istenmeyen bir durumla karşılaşmasının ardından, çok önemli konularda çiçek almaktan kaçınması batıl davranıştır. Çünkü gerçekleşen olumsuz durumların hiçbiri, çiçek ile doğrudan ilişkili değildir. Aralarındaki ilişki tesadüfidir. (Cevap E)

Neyin olmasını ya da gerçekleşmesini bekliyorsak, bu durum algımızı da etkilemektedir. Bir kişi neye hazırlanıyorsa, neyi bekliyorsa, onu algılama eğilimindedir. Bu olaya “hazırlayıcı kurulum” denir. Bir jeolog ve kuş meraklısının alan gezisine çıktıklarında, farklı nesneleri aramaya hazırlanmaları, aynı çevrede dolaştıkları halde farklı nesnelerin dikkatlerini çekmesi, bu durumla ilgilidir. (Cevap B)

Organizma gerçekleştirdiği eylemin ardından, istemediği durumdan kurtuluyorsa “olumsuz pekiştirme”, istediği uyarıcıyı elde ediyorsa “olumlu pekiştirme” söz konusudur. Burada unutulmaması gereken temel şey, pekiştirilen ya da cezalandırılan birey değil, gerçekleştirdiği davranıştır. Annenin, çocuğunu parka götürerek, istemediği bir durumdan kurtulduğu görülmektedir. Bu durumda annenin çocuğunu parka götürmesi olumsuz pekişir. Çocuk ise, annesini rahatsız ederek istediği bir şeye (parka) kavuşmuştur. Bu durumda, çocuğun annesini rahatsız etmesi olumlu pekişir. (Cevap B)

Model alma yoluyla öğrenmenin sırasıyla “dikkat, hatırda tutma (akılda tutma – hatırlama – bilişsel şema – sembolleştirme), uygulama (davranışa dönüştürme) ve güdülenme olmak üzere 4 basamağı bulunmaktadır. Murat, ustaların küreği nasıl tuttuğunu izlerken ve bahçeye çıktığında ustalara bakmaya devam ederken “dikkat” etmektedir. Ustaların küreği nasıl tuttuğunu gören Murat’ın aklına bahçeye döktüğü inşaattan kalan harçların gelmesi çağrışımla ilgilidir ve bu durum model alma yoluyla öğrenmenin herhangi bir basamağı içerisinde değerlendirilmez. Gözlemlenen bir işlemin, zihinde sıraya sokulması, canlandırılması sembolleştirmenin gerçekleştiğini yani bilginin hatırda tutulduğunu gösterir. Bireyin içsel ya da dışsal nedenlerle davranışı gerçekleştirdiğinde duyacağı haz ise güdülenme süreciyle ilgilidir. Bu durumda Murat’ın bahçeyi temizlediği zaman babasının kendisiyle gurur duyacağını düşünmesi güdülenme basamağı için bir örnek oluşturabilir. (Cevap E)

Gestalt kuramda, algı ilkelerinden biri de yakınlıktır. Bu ilkeye göre birbirine yakın duran uyarıcılar tek bir uyarıcı gibi algılanır ve buna uygun tepkide bulunulur. Bir kişinin, pazardaki tezgahlar arasında dolaşırken yan yana gördüğü iki tezgahtan birindeki ürünler kötü, diğerindekiler iyi olursa, bunlar yan yana olduğu için (yakınlık) ikisi de aynı gibi algılanabilir. Bu durumda kişi, iyi ürünler satan tezgahtan da uzak duracaktır. (Cevap C)

Bilgi işleme kuramına göre, bilginin kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe etkili şekilde gönderilebilmesi için kullanılacak süreç “kodlamadır. Kodlamaya yardımcı olacak en etkili süreç “eklemleme” yani bilginin genişletilmesidir. Bunun yanında etkinlik, örgütleme ve bellek destekleyici ipuçlarından faydalanılabilir. Bilginin sadece tekrar edilmesi ise kodlama süreci içerisinde ele alınabilecek bir yöntem değildir. Sadece tekrar edilen bilgiler, kodlanmadığı için çok çabuk unutulur. Bu durumda, Türkiye’deki tüm illerin plaka kodlarını öğrenmeye çalışan öğrencinin boş bir kağıdın üzerine önce illeri, ardından plakaları yazıp listeyi tekrar etmesi halinde, kısa bir süre sonra unutma meydana gelecektir. (Cevap A)

Kodlama sürecinde, bilgi ile doğal olmayan çağrışımsal ilişkiler kurulması “bellek destekleyici ipuçları” içerisinde yer alır. Önceden öğrenilen bilgi ile yeni bilginin ilişkilendirilmesi ise, kodlama sürecinde en etkili yöntem olan eklemleme yani genişletme sürecini açıklar. Söylenişi benzer bir sözcük ile arasında etkileşimli bir köprü oluşturulması ise yine bellek destekleyici ipuçlarından biri olan “anahtar sözcük” yöntemidir ve kodlamaya yardımcı olur. (Cevap E)

Duyu organlarının uzun süre aynı uyarıcıya maruz kalması sonucunda gerçekleşen duruma “duyusal uyum” denir. Örneğin, kaplıca suyuna ilk girdiğimizde suyun çok sıcak gelmesi ancak bir süre sonra ilk anki sıcaklığı hissedemememiz, kötü kokan bir ortama ilk girişte bu kokunun bizi rahatsız etmesi ancak aynı koku devam ettiği halde bir süre sonra kokuyu hissedemememiz gibi durumların tamamı duyusal uyum ile ilgilidir. Bu durumda, balık halinde çalışan bir işçinin, haldeki yoğun balık kokusunu hissedememesi, öğrenme psikolojisine özgü “duyusal uyum” kavramı için uygun bir örnektir. (Cevap C)

Organizma üzerinde, tepki üretme gücü doğuştan var olan uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı” denir. Bir kişi için oksijen, yaşamsal öneme sahip, doğal (öğrenilmemiş – tepki üretme gücü doğuştan gelen) koşulsuz uyarıcı durumundadır. (Cevap A)

Bir kişinin gerçekleştirdiği eylemin ardından istemediği bir uyarıcıyla karşılaşmasına I. tip ceza denir. Murat’ın sigara içince sevgilisinden azar işitmesi, I. tip cezaya uygundur. Bir kişinin gerçekleştirdiği eylemin ardından istediği uyarıcıdan mahrum bırakılmasına ise II. tip ceza denir. Ayşe’nin Murat’a sigara içmeyi yasaklaması II. tip cezaya uygundur. Murat’ın bu yasağın ardından sigara ile Ayşe arasında kalıp bazen sigarayı bazen de Ayşe’yi seçmesi, gölgeleme etkisi için uygun bir örnektir. Çünkü gölgeleme, gündelik yaşamda karşımıza yaklaşma – yaklaşma ve kaçınma – kaçınma çatışmasının çözümü halinde çıkmaktadır. Ayşe’nin, Murat’ın kendisinden uzaklaştığını fark edince yasağı kaldırması ise Murat için “olumsuz pekiştirme” durumunu meydana getirmiştir. Çünkü, organizma davranışının ardından istemediği şeyden kurtulursa, bu davranışı olumsuz pekişir. Örnekte, Murat sesini yükselterek ve Ayşe ile birliktelik süresini azaltarak yasağın kaldırılmasını sağlamış, haliyle bu davranışları olumsuz pekişmiştir. Soru parçasında olumlu pekiştirmeye ilişkin bir vurgu bulunmamaktadır. (Cevap B)

Bir alandaki öğrenmenin, benzer bir alandaki öğrenmeyi kolaylaştırması ya da zorlaştırmasına “öğrenmenin aktarılması” denir. Eğer bu durum kolaylaştırma yönünde olursa “olumlu aktarma”, zorlaştırma yönünde olursa “olumsuz aktarma” söz konusudur. Uzun süre oto tamircide otomobilleri tamir eden kişinin, bisiklet parçalarını birleştiren bir iş yerinde çalışmaya başlayınca bu işi kısa sürede öğrenmesi, önceki öğrenmelerinin bu öğrenmeyi kolaylaştırması (olumlu aktarma) yani öğrenmenin aktarılması ile ilgilidir. (Cevap C)

Organizmanın biyolojik olarak bir işi yapmaya hazır hale gelmesine olgunlaşma denir. Olgunlaşma, bir davranışı öğrenmenin ön koşuludur. Gülay Hanım’ın dört yaşındaki çocuğundan ayakkabılarını bağlamasını istemesi, çocuğun içinde bulunduğu gelişim döneminde ince motor becerilerin henüz yeterli olgunluk düzeyine erişmediği düşünülürse, zaten uygun bir beklenti değildir. Çocuğunun yaşıtı bazı kişilerin bu davranışı yapabilmesi bireysel farklılıklarla ilgilidir. Bu durum, çocukta bir gelişim bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Annenin defalarca gösterdiği halde, çocuğun istenen davranışı gerçekleştirememesi yeterli olgunluk düzeyine erişmemiş olmasıyla ilgilidir. (Cevap A)

Bir hatırlama listesinde yer alan kelimelerin başlangıç ve bitiş kısmında yer alanlar, orta kısımlarda yer alanlara nazaran daha fazla hatırlanır. Başlangıç kısmında olanların daha iyi hatırlanması “öncelik etkisi”, sonlarda olanların daha iyi hatırlanması “sonralık etkisi” ile ilgilidir. Bu iki durum, bir arada ele alındığında ise, “seri pozisyon etkisi” ortaya çıkar. Seri pozisyon etkisinde, sonralık etkisi, öncelik etkisine göre biraz daha baskındır. Yani sondaki kelimeler, başlardaki kelimelere oranla biraz daha fazla hafızada kalır. Bu durumda, oluşacak seri pozisyon eğrisinin en üst noktasında, listenin sonlarında kalan kelimelerin yer alması beklenir. Bu kelimeler de 17 – 20 aralığında yer alacaktır. (Cevap A)

Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri okulda tüm öğrencilere yönelik olarak yürütülmelidir. Tüm öğrenciler bu hizmetlerden eşit düzeyde yararlanmalıdır. Rehberliği sadece sorunlu öğrencilere yönelik hizmetler olarak gören anlayış sağlıklı bir anlayış değildir. Örnekte verilen çalışmada sadece sigara ile ilgili sorunu olan öğrencilere çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma rehberliğin koruyucu ve önleyici işlevleri doğrultusunda tüm öğrencilere yönelik gerçekleştirilmeliydi. (Cevap D)

Hakan Bey çalışmasında sadece sigara kullanan öğrencileri hastane ziyaretine götürmüştür. Bu yaklaşım çare bulucu, iyileştirici işlevin ön planda olduğunu gösterir. Çünkü çalışma sadece ilgili alanda sorun yaşayan öğrencilere bu sorunlarından kurtulmaları için gerçekleştirilmiştir. Ancak böyle bir anlayış önleyici işlevin temel özelliklerine aykırıdır. Önleyici işlev sorun ortaya çıkmadan önce gerekli tedbirleri almayı temele alır. Bu çalışma tüm öğrencilere yönelik yapılmış olsaydı ilgili problemi yaşamayan öğrenciler için önleyici işleve hizmet edecekti. (Cevap B)

Büyüme organizmanın niceliksel olarak farklılaşmasıdır. Vücudun boy, ağırlık veya hacim olarak artmasıdır. Çocuğun bedenine uygun elbise almak gerektiğinden, satış elemanının “yaş” kavramından kast ettiği büyümedir. (Cevap A)

Bütün gelişim kuramcıları gelişim sürecini yaşa paralel açıklar. Bu da gelişimin biyolojik olgunlaşmaya paralel olduğunu kanıtlamaktadır. Biyolojik olgunlaşma kendiliğinden gerçekleşen bir durumdur. Dolayısıyla gelişim sürecini açıklarken kesinlikle kalıtımı dikkate aldıkları söylenebilir. (Cevap E)

Biyolojik cinsiyetle bireylerin sahip olduğu cinsiyet özellikleri arasında birebir tutarlılık olmayabilir. Örneğin bir kişinin biyolojik cinsiyeti erkek olabilir ancak kişi birçok kadınsı özellikleri kendisiyle özdeş kabul edebilir. Dolayısıyla araştırmacı diğer seçenekleri bir hipotez olarak kullanmış olsa, bunların kanıtlanabilir yönü vardır, çünkü doğru açıklamalardır. Ancak B seçeneği kanıtlanabilir bir hipotez değildir. (Cevap B)

Argümantasyon; bir fikir, hipotez veya düşünceyi delil ve ispatlar kullanarak savunma ve açıklamaya çalışmadır. Bu açıklamalarda kullanılan ispat ve deliller ise argümanlardır. Eleştirel düşünce ile yakından ilişkilidir. Bütün bilimsel kuram ve görüşlerin bir argümantasyon süreci vardır. (Cevap D)

Gelişim yordanabilir bir sıra izler ilkesi, gelişimin tüm alanlarında hangi özelliğin ne zaman ve nasıl edinileceğinin tahmin edilebileceğini açıklamaktadır. İnsanların doğuştan getirdikleri özelliklerin, onların gelecekte neler yapabilecekleri konusunda fikir vermesi bu ilke ilgilidir. (Cevap B)

Piaget’in bilişsel gelişim kuramına göre alt düzeydeki dengenin bozulup yeni bir dengenin kurulabilmesi çocuğun yeni karşılaştığı bir durumu zihnindeki mevcut şema ile açıklamaya çalışması ile başlar. Buna özümleme denir. Diğer bir değişle özümleme bir durumu aynı şekilde izah etmek demektir. Uyumsama da ise bir durumu farklı bir şekilde izah etmek söz konusudur. Dolayısıyla burada çocuğun nesnelerle ilgili yeni bir şey öğrenmesi söz konusu olduğundan doğru cevap C seçeneğidir. (Cevap C)

Duyusal motor dönemde bebeğin çevresiyle etkileşimleri sonucu edindiği yaşantılarla oluşturduğu yeni bilişsel yapılar, refleksif davranışlarından amaçlı davranışlara doğru ilerlemesini sağlar. Artık bebek ilginç gelen bazı davranışları sadece tekrar etmez aynı zamanda bazı basit problemleri çözmeye de çalışır. Doğrudan ulaşılamayan hedeflere ulaşmak için araçlar kullanmaya başlarlar. Böylece, bebekler araçlar ve sonuçlar arasındaki ilişkiyi anlayabilirler. Çocuğun battaniyeyi çekerek nesneye ulaşabileceğini öğrenmesi aynı zamanda çocuğun temel düzeyde sebep-sonuç ilişkisi kurabildiğinin de göstergesidir. (Cevap C)

Bir çocuğun arkadaşları ile iyi geçinme, onların istek ve ihtiyaçlarını dikkate alma, okul kurallarına kolay uyum sağlamalarını kolaylaştıran temel faktör benmerkezcilikten uzaklaşmasıdır. Benmerkezcilikten uzaklaşma ile birlikte empati becerisi gelişmeye başlar. İşlem öncesi dönemde çocuk sadece kendi bakış açısından olaylara bakabilirken, somut işlemler dönemine geçiş ile birlikte karşısındaki kişinin duygu ve düşüncelerini anlayabilme, olaylara onun açısından bakabilme becerisi gelişmeye başlar. (Cevap B)

Yansıtma; bireyin kendinde bulunan eksiklikleri, kusurları, başkalarında görmesi, başkalarına atfetmesidir. Yansıtma yapan bir kişi bazen kendi eksikliğinin gerekçesi olarak bir başkasını gösterir. Yani topu başkasına atar. Soruda yalan söyleyen ve insanlarla işine nasıl gelirse o şekilde ilişki kuran Ceyhun Bey’in kendisi dışındaki diğer insanları sahtekar ve düzenbaz olarak görmesi söz konusudur. Dolayısıyla Ceyhun Bey savunma mekanizmalarından yansıtmayı kullanmıştır. (Cevap E)

Saf çıkarcılık (araçsal ilişkiler) evresindeki bireyler, kendisi dışındaki diğer insanların da bazı ihtiyaçları olduğunu anlar. Ancak ihtiyaçların giderilmesi noktasında kendisi hala birinci plandadır. Doğru davranış, kişinin gereksinmelerini tatmin eden davranıştır. Sevgi, adalet, bağlılık gibi kavramlar yerine çıkar ilişkisi söz konusudur. Bireyin kendi istek ve gereksinimleri, başkalarınınkinden daha önceliklidir. Paragrafta Selim Bey’in eşinden çekindiği ve onun isteği dışında hareket etmek istemediği ibaresi bulunmaktadır. Bazı arkadaşlar buradan hareketle eşinin beklentisi doğrultusunda davranmış diyerek kişiler arası uyum seçeneğini işaretlemiş olabilir. Ancak soru kökü Selim Bey’in arkadaşına borç para vermeme gerekçesini sormaktadır. Gerekçe de paragrafın sonunda verilmiştir. Borç para verdiğinde yaşayacağı sıkıntının vermediğinde yaşayacağı sıkıntıdan daha az olacağı düşüncesidir. Selim Bey kendisine zarar gelsin istememiş dolayısıyla kendisini düşünmüştür. (Cevap B)

Bağlanma Kuramı, psikolojide bireyin, başka bir kişiden yakınlık bekleme eğilimi ve bu kişi yanında olduğunda bireyin kendisini güvende hissetmesidir. Bağlanma, gene de çocuk ile yetişkin bir birey - çoğu zaman anne- arasındaki olumlu bağı ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Bağlanma kuramcılarına göre, bir kişinin erişkinlikte başka insanlarla kuracağı ilişkinin niteliği ve insanlardan beklentileri, bu kişinin küçüklüğünde annesiyle kuracağı bağlanma ilişkisi ile belirlenir. Anne ve çocuk arasındaki sıcak duygular, özellikle korku ve stres anlarında birbirlerine sağladıkları rahatlık ve destek bağlanmayı oluşturur. Bağlanma iki taraflı bir ilişkidir ve her iki tarafın da birbirinin ihtiyaçlarını karşılaması ile gelişir. Dolayısıyla güvenli bağlanma stiline sahip olmayan birey (insanlarla yakınlık kurmaktan kaçınacağı için) Erikson’un psikososyal gelişim dönemlerinden yakınlığa karşı yalnızlık evresini sorunlu geçirmesi beklenir. (Cevap D)

Banka yöneticisi, avukat, yargıç, profesör çocuklarının, işçi çocuklarından yüksek derecede puan almaları genel anlamda çevresel faktörlerle açıklanır. Yani içinde yaşadıkları elverişli ekonomik, toplumsal ve kültürel çevrenin ürünü olarak açıklanır. Oysa öncülde verilenlere ve soru köküne baktığımızda cevabın A seçeneği olduğu görülecektir. Yani önyargılarını pekiştirmek amacıyla kullanmak isteyen bir düşünür, böyle bir sonucu iyi bir annebabadan gelmenin ne kadar önemli olduğuna vurgu yapacaktır. (Cevap A)

Yaklaşık olarak ilk 2 yılı kapsayan birinci safhada bebek, çok hızlı bir şekilde kilo alır, birinci yılda boyu 25 ila 30 cm uzar ve aynı sürede kilosu üç katına çıkar. Ancak bu süreçte ortalama olarak erkek bebekler, kızlara göre tüm beden oranları bakımından biraz daha büyüktürler. (Cevap D)

Gelişim sürecinde ortaya çıkan ürünlere “gelişme” adı verilir. Gelişme, gelişim sürecinin tipik özelliklerini barındırır. Yani ortaya çıkan durum birey için ilerlemeyi, uyum sağlayıcılığı barındırmalıdır. Gerçekleşen her öğrenme bireyi geliştirdiği için gelişme olarak değerlendirilir. E seçeneğinde belirtilen durum açıkça ilerleme ya da uyum sağlayıcı değil, gerileme – bozucu etki olarak karşımıza çıkmıştır. Bu nedenle E seçeneğinde belirtilen durum gelişme olarak değerlendirilemez. (Cevap E)

Çevre etkisi ne kadar güçlü olursa olsun yeterli olgunluk düzeyine ulaşmadan, yani sinir sisteminde gerekli değişiklikler gerçekleşmeden motor beceriler kazanılamaz (Örneğin tuvalet eğitimi vb.). (Cevap C)

Tüm gelişim alanları birbiriyle etkileşim halindedir. Parçada da dil gelişiminin toplumsal gelişimi etkilediği ve bu durumun da bilişsel gelişimi etkilediği vurgulanmaktadır. Bu durum, gelişim bir bütündür ilkesiyle açıklanmaktadır. (Cevap C)

Bir kişinin yanlış bir inancının olabileceğini anlama ve ayrıca bu yanlış inanca neyin neden olabileceğini belirleyebilme yeteneğine “yanlış inanç ilkesi” denir. Bireyin bu ilkeye sahip olabilmesi için bir problemi ya da durumu başka bir insanın bakış açısıyla görebilmesi gerekir. (Cevap D)

Ali Bey, öncelikle sınavda yardım alma beklentisine giren öğrencisine yardım etme düşüncesi geliştirmekte (iyi çocuk eğilimi), daha sonrasında böyle bir yardımda bulunması halinde kendisinin yaşayacağı sıkıntıyı düşünmektedir. Yardım etmesi durumunda yaşayacağı sıkıntıyı, öğrencisinin atanamaması durumunda yaşayacağı sıkıntıdan daha fazla önemsemekte yani saf çıkarcı eğilime uygun hareket etmektedir. (Cevap D)

Kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası döneminin en önemli özelliği; ergenin büyük bir kimlik arayışı içerisinde oluşudur. Ergenin bu dönem boyunca cevaplaması gereken çok fazla soru vardır. Ancak en önemli soru “Ben kimim?” sorusudur. Bu soru ergen tarafından cinsel, sosyal ve mesleki açıdan ele alınmaktadır. (Cevap B)

Piaget’ye göre uyum sağlama sürecinin bir parçası olan uyum kurma, mevcut şemaların yeni deneyimlere dayanılarak değiştirilmesi ya da eski şemalar veriyi artık yönetemez duruma geldiğinde yenilerinin yaratılmasıdır. Piaget’ye uyum kurma sürecinin üçüncü parçası olan denge kurma, özümleme ile kurmanın dengede olmasını sağlamak için şemaların periyodik olarak yeniden yapılandırılmasıdır. (Cevap B)

Nesne sürekliliği; bir nesne çocuğun gözünün önünden kaldırıldığında onun hala evrende var olmaya devam ettiğini çocuğun anlamasıdır. Çocuğun annesine bağlanabilmesi için anne yanından ayrıldığında onun hala var olduğunu anlaması yani nesne devamlılığını kazanmış olması gerekir. (Cevap B)

Kargaşalı kimlik statüsü, bunalımın yaşanmadığı, bağlanmanın da olmadığı durumdur. Bir kimliğe bağlanmaktan tamamen kaçınırlar. Durumdan memnun değildirler, kendileri için benimseyeceği yeni bir kimlik geliştirmekten kaçınırlar. Oysa Pınar seçeceği meslekle ilgili kararı henüz verememiş ve bu kararı ertelemiş durumda. Psikososyal moratoryumda, ergen henüz ne istediğine karar veremediğinden bu kararı ileri bir zamana erteler. (Cevap D)

İd: Yeni doğan çocukta olan kişiliğin en ilkel kısmıdır; daha sonra ego ve süperego idden gelişir. İd, temel biyolojik dürtülerden oluşur: Yeme, içme, artıkları atma, acıdan kaçma ve cinsel haz elde etme ihtiyaçlarını temsil eder. “İlkel ben” olarak da adlandırılır. İd, davranışlarımızın altında yatan psikolojik enerjinin kaynağıdır. İd, zevk ilkesine göre işler ve hiç geciktirilmeden bütün isteklerin yerine getirilmesini bekler. Kişiliğin bu kısmı hiç beklemek istemez, düşünce bu kısımda etkili değildir. “Şu anda isteklerimin giderilmesi gerekir, bir dakika bile bekleyemem.” diyen bu yapıdır. Ego: Kişiliğin gerçekçi, akılcı, mantıklı yönüdür, gerçeklik ilkesine uyarak işler. Gerçek dünya ile id arasında aracı olarak işlev görür. İd "Hemen şimdi istiyorum.", ego ise “Koşullar uygunsa sana istediğini verebilirim." der. Ego akılcı ve pratiktir. Egonun temel işlevi uyumdur. Bu uyumu sağlarken de ego bir yandan organizma içindeki ilkel dürtüsel güçlerle, bir yandan çevresel koşullar ve geleneklerle, bir yandan da süperegonun istekleriyle bağdaşmak, bunlar arasında bir uzlaşma kurmak zorundadır. Ego gerektiğinde idin isteklerini ertelemeye, hoş yaşantıları seçmeye, hoş olmayanlardan uzak durmaya çalışır. Ego, id ile süperego arasında kalmış bir cambaza benzetilebilir. Hem idi memnun etmeye çalışır hem de süperego tarafından azarlanmaktan kurtulmak ister. Süperego: Freud, toplumun inandığı, “doğru” ve “yanlış” kararlarının kaynağını teşkil eden kısma süperego (üst – ben) adını verir. Kişiliğin üçüncü kısmı olan süperego, çocuğa anne – baba ve başkaları tarafından öğretildiği şekliyle toplumun ahlak kuralları ve değerlerinin içselleştirilmiş temsilidir. Temel olarak bireyin vicdanıdır. Süperego bir hareketin doğru veya yanlış olduğuna karar verir. İd haz arar, ego gerçekliği test eder, süperego ise mükemmeliyeti arar. İd ve ego gibi, üst – benin büyük bir kısmı da bilinçaltındadır. Bir toplumun “vicdanı”, o toplumun bireylerinin üst – ben’inde yer alır ve üst – ben bireyin davranışlarını süzgeçten geçirerek bireye “Bu yaptığın doğru, aferin sana!” ya da “Bu yaptığın yanlış, utan kendinden!” mesajlarını verir. (Cevap B)

Bir yaş civarında yürüme, konuşma becerilerini sergileyebilen çocuk artık kendi bedenini kontrol etmede daha başarılıdır. İstediği biçimde davranma ve davranışlarını kontrol altına alma eğilimindedir. Çocukta tuvaletini istediği zaman yapma, yemeği kendi başına yemeyi isteme gibi yetişkinlerden bağımsız davranışlar sık sık görülür. Çocuğun kendine özgü bu bağımsızlık çabalarının ve davranışlarını kontrol etme isteğinin yetişkinler tarafından desteklenmesi, onun kendini işe yarar bağımsız bir kişi olarak görmesine yardımcı olacaktır. Çocuğun kendi başına bir şeyler yapma davranışlarını engelleyen aşırı kuralcı, katı, baskıcı bir anne - baba tutumu ise çocuğun kendi yeteneklerinden, potansiyelinden kuşku duymasına ve yaptıkları yanlış bulunduğu için kendisinden utanç duymasına yol açacaktır. (Cevap C)

Balıklar için yiyecek maddesi tepki üretme gücü doğuştan gelen, koşulsuz uyarıcı durumundadır. Koşulsuz bir uyarıcının uzun süre eşit zaman aralıklarıyla verilmesi halinde, bu zaman aralığı koşullu uyarıcı haline gelir ve tepkiye yol açar. Başka bir deyişle, organizma zamana koşullanır. Bu şekilde gerçekleşen koşullanma ilişkisine “geçici koşullanma” denir. Geçici koşullanmanın gerçekleştiği durumda, belli zaman dilimi koşullu uyarıcı haline dönüşmüştür. Koşullu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşullu tepki” denir. Bu durumda balıkların belli bir saatte kıyıya toplanmaları koşullu tepkidir. Tepkisel koşullanmada pekiştirilmeyen davranışlar söner. Yani koşullu uyarıcıyı bir süre koşulsuz uyarıcı izlemezse sönme meydana gelir. Kış aylarında balıkların belli bir saatte kıyıya gelmesine karşın (koşullu tepki), yiyecek (koşulsuz uyarıcı – pekiştirme) nedeniyle bu davranıştan vazgeçmeleri sönme sürecini açıklamaktadır. (Cevap E)

Tepkisel koşullanma sürecinde pekiştirme, koşulsuz (doğal) uyarıcının yaptığı işe verilen addır. Bilindiği gibi, tepkisel koşullanmada sönme, koşullu uyarıcının ardından bir süre koşulsuz uyarıcının gelmemesi nedeniyle oluşmaktadır. Örneğin Pavlov’un salya koşullanması deneyinde zil sesi uzun süre tek başına verilir, ardından et verilmezse zil sesi tepki üretme gücünü kaybeder, sönme gerçekleşir. Bu noktada koşulsuz uyarıcı (et), koşullu uyarıcıyı (zil sesi) pekiştirmektedir. Tepkisel koşullanma sürecinde pekiştirme, tepkinin ortaya çıkması için, tepki ortaya çıkmadan önce gerçekleştirilir. Örneğin, köpeğin bulunduğu ortama önce zil sesi (nötr uyarıcı), hemen ardından et (koşulsuz uyarıcı) verilir. Diline et değen köpek salya (koşulsuz tepki) salgılar. Bir süre sonra zil sesi ile et eşleşir ve köpek zil sesini duyunca (koşullu uyarıcı), salya tepkisi (koşullu tepki) vermeye başlar. Görüldüğü gibi pekiştirme işlemi (koşulsuz uyarıcının işlevi), tepki ortaya çıkmadan önce (salya tepkisi), tepkinin ortaya çıkması için yapılmıştır. (Cevap B)

Pekiştirme işlemi yapılırken dikkat edilmesi gereken ilk nokta, kullanılan pekiştirecin ihtiyaca uygun olmasıdır. Çünkü ihtiyaca uygun olmayan pekiştireçler, davranışın gerçekleştirilmemesiyle sonuçlanır. İkinci nokta ise, pekiştirme işlemi yapılırken her sefererinde aynı pekiştirecin kullanılmamasıdır. Çünkü pekiştirme işlemi boyunca her seferinde aynı pekiştireç kullanılırsa, bir süre sonra bu pekiştirecin tepki üretme gücü (değeri) azalmaktadır. Bu durumda pekiştirme işlemi devam etse bile organizma davranışı yapmamaya başlar. Pekiştirme işlemi devam ettiği halde organizmanın davranışı yapmaması “alışma” kavramıyla açıklanmaktadır. Cengiz Usta’nın çırağının yeni bir şey öğrenmeye dönük her çabasını aferinle pekiştirmesi nedeniyle, zamanla aferinin tepki üretme gücü (değeri) azalmış ve pekiştirme devam ettiği halde, organizma istenen davranışı gerçekleştirmemeye başlamıştır. (Cevap B)

Öğrenme, organizmanın davranışlarında yaşantısı yoluyla oluşan, kalıcı ya da izli değişikliklerdir. Hastalık, sakatlık etkisiyle oluşan davranış değişiklikleri ile doğuştan gelen refleks, içgüdü ve homeostatik davranışlar öğrenilmiş kabul edilemez. Ayrıca sadece büyüme ya da sadece olgunlaşma sonucunda ortaya çıkan davranış değişiklikleri ile etken madde kullanımı sonucunda oluşan davranış değişiklikleri de öğrenmenin kapsamında ele alınamaz. (A) seçeneğinde sakatlık etkisi, (B) seçeneğinde homeostatik davranış, (C) seçeneğinde etken madde kullanımı ve (E) seçeneğinde içgüdü söz konusudur. Bu nedenle belirtilen davranışlar öğrenilmiş kabul edilemez. (D) seçeneğinde belirtilen durum ise Garcia Etkisi (olumsuz tat kaçınması) ile açıklanabilir ve öğrenilmiş bir davranıştır. (Cevap D)

Nötr bir uyarıcı ile koşullu uyarıcının ilişkilendirilmesi sonucunda nötr uyarıcının koşullu hale gelmesi “üst düzey koşullanma” olarak açıklanmaktadır. Reklamcıların, piyasaya sürülecek yeni bir ürünün (nötr uyarıcı) tanıtımında, güneşli bir plaj, huzurlu bir göl kenarı gibi hoş bir mekanın görüntüleri (koşullu uyarıcı) eşliğinde ürünü sunmaları, üst düzey koşullanmanın amaçlandığını göstermektedir. Bu sayede güneşli bir plaj, huzurlu bir göl kenarı gibi insanda hoş duyguları uyandıran semboller ile tanıtılan ürün eşleştirilecek ve bu ürünün tek başına benzer duygular oluşturması amaçlanacaktır. (Cevap C)

Organizma üzerinde tepki üretme gücü doğuştan var olan, yani herhangi bir öğrenme yaşantısı olmaksızın tepki üretebilen uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı”, bu uyarıcılara verilen tepkilere ise “koşulsuz tepki” denir. Organizma üzerinde beklendik herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıya “nötr uyarıcı” denir. Nötr uyarıcının, koşulsuz uyarıcı ile eşleşmesinin ardından, tepki üretme gücü kazanması halinde aldığı yeni isim “koşullu uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşullu tepki” denir. Bu açıklamalar ışığında, deprem anında hissedilen sarsıntı “koşulsuz uyarıcı”, sarsıntı anında hissedilen korku ise “koşulsuz tepki” dir. Başlangıçta olumlu ya da olumsuz herhangi bir tepkiye yol açmayan Gölcük adı, deprem ile eşleşince, korku tepkisi oluşturmaya başlamıştır. Bu durumda korku tepkisi oluşturan Gölcük adı “koşullu uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen korku tepkisi de “koşullu tepki” olarak değerlendirilmelidir. (Cevap C)

Henüz koşullanma gerçekleşmeden önce, aralarında ilişki kurulmuş farklı iki nötr uyarıcıdan biri nötr hale gelirse, diğeri özel bir yaşantıya ihtiyaç duyulmaksızın, kendiliğinden koşullu hale dönüşür. Bu duruma “ön koşullanma” denir. Örnek olayda, “Gölcük” ile “fındık bahçeleri – fındık” arasındaki ilişkinin, deprem olmadan önce yani Gölcük koşullu uyarıcı haline gelmeden önce kurulduğu gözlenmektedir. Depremin ardından Gölcük “koşullu uyarıcı” haline dönüşünce, fındık kendiliğinden koşullu uyarıcı haline dönüşmüş ve tepki üretmeye başlamıştır. (Not: Üst düzey koşullanmada, bir uyarıcı koşullu hale geldikten sonra, nötr uyarıcı ile koşullu uyarıcı arasında ilişki kurulmaktadır.) (Cevap E)

Organizmanın istediği bir uyarıcının (olumlu pekiştirecin) ortama eklenmesiyle oluşan durum olumlu pekiştirmedir. Organizmanın istemediği bir uyarıcının (olumsuz pekiştirecin) ortamdan çıkartılmasıyla oluşan durum olumsuz pekiştirmedir. Örnek olayda çocuğun kitap okuması annesi tarafından meyveyle ödüllendirilerek olumlu pekiştirilmiştir. Babası ise çocuğun kitap okuma davranışını cezadan kurtararak olumsuz pekiştirmiştir. Olumlu pekiştirmede birey davranışı sayesinde istediği bir uyarıcıya kavuşurken, olumsuz pekiştirmede istemediği bir uyarıcıdan kurtulmakta yani sonuç itibariyle her iki durumda da istediği bir sonuçla karşılaşmaktadır. Bu nedenle olumlu ya da olumsuz olsun, pekiştirilen davranışların tekrarlanma eğilimi – sıklığı – artar. (Cevap C)

Organizmayı, gerçekleştirdiği bir davranıştan ötürü cezalandırmak, bu davranışı söndürmez, bastırır. Sönme, bir davranışın pekiştirilmemesi nedeniyle ortaya çıkan durumdur. Bu nedenle, öğretmenin öğrencisini ders sırasında konuşarak sınıfın düzenini bozduğu için sınıftan çıkartması yani cezalandırması sönmeyi değil, bastırmayı sağlar. Bir organizmanın, istediği bir uyarıcıdan mahrum bırakılması II. tip cezadır. Nitekim öğretmen öğrencisini dersten dışarı çıkartarak, belli bir mahrumiyet uygulamış ve II. tip ceza uygulamak istemiştir. Cezayı, bir davranış kontrol tekniği olarak kullanırken çok dikkat etmek gerekir. Çünkü ceza olarak nitelendirilen eylem, bazen organizma üzerinde pekiştirici etki oluşturabilmektedir. Nitekim öğretmen öğrenciye ceza uygulamaya çalışmış, ancak öğrencinin davranışı artmıştır. Bu durumda öğretmenin gerçekleştirdiği uygulama öğrenciyi cezalandırmamış pekiştirmiştir. Çünkü cezalandırılan davranışlar bastırıldığı için tekrarlanma olasılığı azalırken, pekiştirilen davranışların tekrarlanma olasılığı – sıklığı – artmaktadır. Örnek olayda, çocuğun davranışı arttığına göre pekiştirme söz konusudur. Yani gerçekleşen durumun davranışta kontrast ile bir ilgisi yoktur. Davranışta kontrast bir davranışın belli bir ortamda pekiştirilirken, farklı bir ortamda cezalandırılması ya da görmezden gelinmesi sonucunda, pekiştirildiği ortamda artarken, cezalandırıldığı ya da görmezden gelindiği ortamda azalmasını açıklar. Yani, davranışta kontrast oluştuğunda, aynı davranış bir ortamda artarken başka bir ortamda azalır. Cezaya alternatif olarak kullanılacak en etkili yöntem, sönmeye tabi tutmaktır. Bu noktada, istenmeyen davranışın yok sayılması yani görmezden gelinmesi, istenen sonucu sağlayabilir. (Cevap A)

Organizmanın istemediği uyarıcı ortamdayken sergilenen ve otomatik olarak gerçekleştirilen eylem “kaçma” davranışıdır. İstenmeyen uyarıcıyla karşılaşmamak için yapılan, kasıtlı eylem ise “kaçınma” davranışıdır. Ahmet Bey’in su ısısının artmasıyla kendini duştan dışarı atması “kaçma”, sifonun çekilme sesini duyar duymaz duştan çıkmaya başlaması ise “kaçınma” davranışıdır. Beklendik tepkiyi doğal olarak meydana getiren uyarıcılara “koşulsuz uyarıcı”, bu uyarıcıya verilen tepkiye ise “koşulsuz tepki” denir. Ahmet Bey’in sıcak su nedeniyle kendini duştan dışarı atması “koşulsuz tepki”dir. Tepkisel koşullanma sürecinde habercilik (uyaran sıralaması) iki şekilde karşımıza çıkar. Eğer koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcının geleceğini bildiriyorsa olumlu habercilik (ileriye koşullama), biteceğini – bittiğini bildiriyorsa olumsuz habercilik (geriye koşullama) söz konusudur. Sifonun çekilme sesi, Ahmet Bey’e aşırı sıcak suyun geleceğini haber verdiği için olumlu habercilik (ileriye koşullama) söz konusudur. Özendirici Uyarıcı Kuramı’na göre, bazı davranışlarımız belirli bir biyolojik temel olmadan, çevredeki uyarıcılardan kaynaklanır. Aç olmadığımız halde, yemekten sonra verilen kahve, çikolata veya dondurma bize çekici gelir. Yeni bir aleti kurcalamak, bir arkadaşın yeni müzik setini görmek için yol yürümek hepimizin aşina olduğu davranışlardır. Psikologlar, bireyin ilgisini çeken ve onu davranışa sürükleyen böyle uyarıcılara özendirici uyarıcı (incentive) adını vermişlerdir, özendirici uyarıcılar çevremizde bulunan, bizi belirli bir davranışta bulunmaya yönelten, çekici eşya ya da olaylardır. Bu davranışlar herhangi bir biyolojik gereksinmeden kaynaklanmazlar. Özendirici uyarıcı kavramı yalnız insanlar için değil, hayvanlar için de geçerlidir. Yapılan denemelerde hayvanlar, hiçbir gıda değeri olmayan sakarin uyarıcısının tadını alabilmek veya kendileri için “yeni” olan bir kırmızı objenin bulunduğu odaya geçebilmek için yeni davranışlar öğrenmişlerdir (Cüceloğlu, 2010). Soru parçasında bu duruma uygun bir uyarıcı yoktur. (Cevap D)

Rotter, sosyal öğrenme teorisinde pekiştirmenin kendisi ve bilişsel faktörler tarafından belirlenen etkisi kadar, kaynağıyla da ilgilenmiştir. Ona göre bazı insanlar pekiştirmenin kaynağı olarak kendisini görmektedir. Bu bireyler içsel denetim odağına sahiptir. Bazı insanlarsa pekiştirmenin kendisi dışındaki dış güçlere bağlı olduğunu düşünmektedir. Bu bireylerse dışsal denetim odağına sahiptir (Rotter, 1966). İçsel denetimli olma, aranılan bir nitelik olmasına karşın, bu bireyler karşılaştıkları olumsuz durumlarda nedeni önce kendilerinde aramaktadırlar. Öğrenme malzemesi içerisinde çok sayıda hatalı sorunun bulunması halinde, içsel denetimli bireyler, hatanın kaynağını kendilerinde arama eğiliminde olacakları için bu durum onlara zarar verebilmektedir. (Cevap A)

Sosyo – kültürel kuram, “Bir millette deneyim ve bilgi olarak önde olanlar, olmayanlarla pay-laşmalıdır.” diyen Marksist düşünceden ortaya çıkmıştır. Bu durumda kişiler arası aktiviteler, kişinin kendi içinde gelişen bireysel aktivitele-rinden önde gelmektedir. Kişinin bu doğrultuda yetişmesi için kültürde birtakım psikolojik araç-lar vardır. Arkadaşlar ve yetişkinler kişiliği şekil-lendirici, kültüre ait psikolojik ve teknolojik araç-ları öğrenmede yardım edicidirler. Psikolojik araçlar; dil, ilişkiler sistemi, iletişim, geleneksel yapı, zihinsel haritalar, konuşma ve yazmayı öğrenme, anlama ve hatırlamayı içermektedir. (Cevap E)

Gelişim ileriye doğrudur ve birikimli bir süreçtir. Gelişimde her aşama, kendinden öncekine dayalı, kendinden sonraki aşamaya hazırlayı-cıdır. Ancak, bu gelişim aşamaları birbirinden keskin çizgilerle ayrılmış değildir. Birbiriyle iç içe geçmiş olabilir. Bu durum da “gelişimin sü-rekli ve aşamalı olması” ilkesiyle açıklanır. (Cevap D)

“Bütün, kendisini oluşturan parçaların topla-mından daha fazla bir şey ifade eder.” anlayışı Geştaltçılık kuramına ait bir görüştür. 1879’da W. Wundt’un psikoloji laboratuvarını kurması ile deneysel psikolojisinin temelleri atılmıştır. Yapısalcılığın kurucusu Wundt, ilk çalışmalarında duyum ve imgeleri araştırmış-tır. O ve izleyenler karmaşık zihinsel yaşantıla-rın yapısını incelemeye çalışmışlardır. Örnek aldıkları bilim dalı kimyadır. Kimyada nasıl bi-leşik maddelerin yalın elementlerden oluştuğu çözümleme ile anlaşılıyorsa, karmaşık bilinç olaylarının yapısal açıdan çözümlenmesi ile de psişik olayların daha iyi anlaşılıp açıklanabile-ceğini ileri sürmüşlerdir. Onlara göre psikoloji-sinin amacı, bilincin karmaşık yapısını çözüm-lemek, zihnin en yalın ögelerini araştırmak ve bunlar arasındaki ilişkileri bulup yasalar halin-de formüle etmektir. (Cevap A)

64. SAVUNMA MEKANİZMALARI FAYDALARI YETERSİZLİKLERİ Engellemelerin ve çatışma-ların meydana getirdiği gerginlikleri geçici de olsa azaltır. Bireye zaman kazandırır ama sorunu tam olarak çözmez. Engelleme durumlarında daha gerçekçi ve etkili çözümler üretebilmek için bireye zaman kazandırır. Sosyal anlamda olumlu sonuçlar doğursa da kişiyi asla tam doyuma ulaştırmaz. Bireyin çatışmalara ve engellemelere karşı diren-cini artırır. Aşırı durumlarda ciddi uyumsuzluk ve ruh hastalıkları meydana gelebilir. Bazı savunma mekanizma-ları (özdeşleşme gibi), olağanüstü başarılara ara-cılık yapar. Bazı savunma mekanizma-ları (yüceltme gibi) sosyal olarak değerli sonuçlar (sanat eserleri gibi) doğu-rur. (Cevap D)

Okul öncesi döneme denk gelen 2 – 6 yaşları arasındaki bedensel gelişim hızı, bebeklik dö-nemine oranla yavaşlar. Yaşamın ilk ve üçüncü yılları arasındaki büyüme ikinci ve altıncı yılları arasındaki büyümenin yaklaşık iki katıdır. Üç yaşlarında kızlar ortalama 94 cm uzunluğunda, 13 kg ağırlığındadırlar. Altı yaşına geldiklerinde boyları 115 cm’yi, ağırlıkları ise 15 kg’ı bulur. Erkek çocuklar ise kızlardan biraz daha uzun ve ağırdırlar. Çocuklar altı yaşına geldiklerinde, doğum ağırlığının ortalama yedi katına ulaşır-lar. Okul öncesi dönemde beden orantılarında da değişiklikler göze çarpar. İki yaşında baş, top-lam beden boyutunun yaklaşık dörtte birini kapsar; beş buçuk yaşında bu oran altıda bire düşerek, çocuk bebeklik görümünden uzak-laşmaya başlar. Altı yaşlarına varıldığında ise, organların birbirleriyle orantıları, bir yetişkinin-kini andırmaya başlar. Boy ve kilo artışının, beden orantılarındaki değişikliğin yanı sıra okul öncesi dönemde başka fiziksel değişiklikler de göze çarpmaya başlar. Öncelikle bu dönemde, kaslardaki ge-lişme dikkati çeker. Okul öncesi dönemde kaba motor hareketleri sağlayan kaslardaki gelişme, ince motor hareketleri sağlayan kaslara oranla daha fazladır; buna bağlı olarak da çocuklar rahatlıkla koşup zıplayabilmelerine karşın, dar bir tahta üzerinde denge sağlamak gibi daha üst düzeyde motor koordinasyon gerektiren ha-reketleri yapmakta güçlük çekerler. (Cevap C)

Doğumdan önceki bir yıl oral dönem olarak anılmaktadır. Bu evrede haz kaynağı, pasif ve bağımlı bir davranış olan emmedir. Freud’a gö-re bebeğin bu evrede anne tarafından aşırı şe-kilde emzirilmesi veya memeden kesilmesi oral evreye takılmakla sonuçlanır. Dolayısıyla ağız yoluyla haz alma davranışı ilerde başka yaşan-tılara genellenmekte ve kişilik oral karakter ka-zanmaktadır. Oral karakterdeki kişiler gergin, bağımlı ve karmaşık bir duygusal yapıya sahip-tirler. İkinci gelişim dönemi olan anal dönem 1-3 yaşlarını kapsamaktadır. Bir önceki dönemde çocuğun zevk kaynaklarını ağız ve ağız çevre-siyle ilgili eylemleri oluştururken, anal dönemde çocuk anüs ve anüsle ilişkili olan eylemlerinden doyum sağlamaktadır. Bu dönemde çocuğa verilecek tuvalet eğitimini, çocukla inatlaşma-dan, barışçı bir biçimde tamamlamaya çalış-mak önemlidir. Katı bir tuvalet eğitimi içinde,anneye karşı cezalandırılma beklentileri gelişti-ren çocukların yetişkinlik yıllarında aşırı düzen-lilik, katı görüşlülük, inatçılık, dik kafalılık ve cimrilik gibi olumsuz kişilik özellikleri geliştire-cekleri, buna karşın uyumlu ilişkilerin özerklik, bağımsızlık, girişimcilik, kararlılık ve iş birliği yapabilme yetenekleri kazandıracağı ifade edilmektedir. Fallik dönem, aşağı yukarı 3-6 yaşları arasını kapsamaktadır. Libido enerjisinin genital böl-gede odaklandığı bir dönemdir. Çocuk fiziksel hazzı cinsel organların uyarılmasından alır. Çocuk bu uyarılmayı; altı temizlenirken, ban-yodayken ya da cinsel organlarına dokunarak yaşar. Fallik dönemde, çocukların ilgisi genital organlara yönelmiştir. Bu dönemde, mastür-basyon görülebilir, çocuk cinsel organına do-kunmaktan zevk alır. Karşı cins ebeveyne açık olarak daha fazla sevgi gösterisinde bulunurlar. Ayrıca bu dönemde çocuklar yetişkinleri model alarak cinsiyet rollerini kazanmaya başlar. Cin-sel kimliğin kazanılmaya başlandığı bu dö-nemde, çocuk cinsiyet farklılıklarını fark etme-ye başlar, sorular sorar. Merakı nedeniyle ce-zalandırılan, soruları ve davranışlarından dola-yı kınanan çocuklar yetişkinlikte uygun cinsel kimliği benimsemede sorunlarla karşılaşabilirler (Erden ve Akman, 1996). 6-12 yaşları arasındaki dönem gizil dönem adını alır. Bu dönemde çocuk cinsiyetle ilgili konulardan hoşlanmaz. Kendini daha çok oyu-na verir. Çocuklar sevgi gösterilerini ev dışında arkadaşlarına yöneltirler. Sürekli etkinlik içinde olan bu okul çağı çocuğunun çabalarına karşı çıkılırsa, çocuk yaptıklarının değersizliğine ina-nır ve aşağılık duygusuna kapılır. Tersine amaçlarının değerli olduğu hissettirilir ve des-teklenirse çocuk işini mükemmel yapmayı ba-şarır ve beceriler kazanır. 6-9 yaşlarında ço-cuk, ergenlik dönemi ile ilgili hazırlıklarını bilinç altında yapmaktadır. Bu durgunluk döneminde çocuğun cinsel yaşamı büyüklerinkine hiç ben-zemeyen bir duygular ve eğilimler toplamıdır. Freud'un 5. dönemi fırtınadır. Genital dönem adı verilen bu dönem, aşağı yukarı 12 yaştan sonra başlar. Hızlı fiziksel gelişme ve buluğa erme ile içsel, cinsel dürtüler artmaktadır. Öğ-retmenler, ergenin ilgi ve ihtiyaçlarını gelişim özelliklerini tanıyıp, ona anlayışlı ve saygılı davranarak problemlerini çözümlemede yar-dımcı olabilirler. Freud, psikolojiye yeni yön-temler ve görüşler getirmişse de nesnel psiko-lojiye değer veren psikologlar tarafından yeterli görülmemektedir. Bununla birlikte, ruhsal sorunların çözümünde bu görüşlerden yararlanılmaktadır. Ergenlik döneminde ve sonraları cinsel enerji, cinsel or-ganlarda toplanır. Yetişkinlikte kişinin kimi cin-sel sorunları ilk basamaktakilerle birlikte ortaya çıkar. Bu nedenle, çocuğun bu basamakları normal atlatmasına önem verilmelidir. (Cevap B)

Piaget’ye göre; normal gelişime sahip herkes soyut işlemler dönemine ulaşamaz. Bunun nedeni içinde yaşadığı çevrede yeterli ve zen-gin sayıda uyarıcının olmamasıdır. Eğer ya-şantı yetersizse kişi soyut işlemler döneminin özelliklerini kazanamaz. (Cevap E)

Birey daha önce yapmış olduğu bir davranışı kabul etmeyip, inkâr ederek de bir savunma mekanizması gösterebilir. Çirkin bir davranışta bulunan birey, "Hayır ben hiçbir zaman o kişi-ye kaba davranmadım, sürekli saygılı davran-dım." diyerek daha önceki davranışı inkâr eder. Bazı kişiler, ruhsal çatışma ve buna bağ-lı derin iç sıkıntısı halini hafifletmek ve avun-mak için bu mekanizmayı kullanırlar. Bu unu-tulan veya inkâr edilen şey bir arzu veya bir vaat olabilir. Farkında olmadan yaptığımız sa-vunma mekanizmaları, kaygımızı azaltma yo-lunda bize yararlıdır. (Cevap B)

Parçada “Ahlaki gelişmeye, bilişsel gelişimin bir özelliği olarak da bakılabilir.” ifadesi kulla-nılmış. Buradan hareketle bilişsel gelişim ah-laki gelişimden bağımsız olarak gelişir diye-meyiz. (Cevap B)

Aşırı kurallaştırma; kuralları, ilişkili olan ve olmayan tüm diğer durumlara uygulama eğili-midir. Hastanede hemşirenin “sus” işareti ya-pan resmini önemseyen çocuk, diğer tüm yer-lerde de “susma” eğilimine yönelir. (Cevap B)

Başarılı kimlik statüsü Bireyler herhangi bir kararsızlık durumunda (bunalım durumunda) etkin karar alarak tercih yaparlar. Verdikleri kararın doğru olduğunu kabul etmektedirler ve kararlarından memnun-durlar. Diğer insanların kendisini kabul ettiğine inanırlar. Erken (ipotekli) bağlanmış kimlik statüsü Kimlikle ilgili tüm kararlar anne - baba tarafın-dan alınmıştır. Ergenler kendileri ile ilgili kimliği diğer insanların vermelerini kabul etmişlerdir. Birey benlik arayışına hiç girmez. Anne - ba-banın ya da diğer yetişkinlerin kendisi için be-lirlediği kimliğe girerler. Moratoryum (askıya alma – ertelenmiş) kimlik statüsü Kimlik bunalımı yaşayan ve çözüm yolu bula-mayan bireylerin durumudur. Kararsız ve boş vermiş kişiliğe ve böyle gelmiş, böyle gider an-layışına sahiptirler. Yaşamları boyunca hiçbir kişi veya düşünceye bağlanmazlar. Kim olduk-ları ve ne yapmak istedikleri, nelere önem ver-dikleri belirsiz ve karışıktır. Kargaşalı (dağınık) kimlik statüsü Bunalımın yaşanmadığı, bağlanmanın da olmadığı durumdur. Bir kimliğe bağlanmaktan tamamen kaçınırlar. Durumdan memnun de-ğildirler, kendileri için benimseyeceği yeni bir kimlik geliştirmekten kaçınırlar. (Cevap E)

Erken olgunlaşma durumunda erkeklerin yıkıcı davranışlar ve madde kullanımı gibi olumsuz davranışları gösterme olasılıklarının arttığı be-lirtilmesine rağmen erkekler için erken olgun-laşmanın olumlu yanları çok daha fazladır. Er-ken olgunlaşan erkekler yaşıtlarına göre daha atletik bir yapıya sahip olurken grup içerisinde de daha popüler olmaktadırlar. Aynı zamanda erken olgunlaşan erkeklerin benlik algılarına ve arkadaşlık ilişkilerine yönelik algıları daha olumlu olmaktadır. Ayrıca erken olgunlaşma ile yaşamda daha fazla sorumluluk alma ve iş bir-likçi olma arasında ilişki olduğu bilinmektedir. Erken olgunlaşan kızlar için ise durum biraz daha farklılık göstermektedir. Göğüslerinin bü-yümesi, kendilerini rahatsız hissetmelerine ve kendilerini arkadaşlarından farklı görmelerine neden olabilmektedir. Ayrıca bu kızlar, sınıf içerisinde henüz olgunlaşmamış olan arkadaş-larının şakalarına maruz kalabilmektedir. Diğer yandan erken olgunlaşma ile erken yaşta cin-sel ilişkiye girme davranışı arasında pozitif bir korelasyon bulunmaktadır. (Cevap D)

Nötr uyarıcı: Koşullanma öncesinde organiz-ma için herhangi bir anlam ifade etmeyen yani herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıdır. Tepkisel koşullanma sürecinde amaç, bir süre sonra nötr uyarıcının tepki üretme gücüne ka-vuşmasıdır. Bunu sağlamak için nötr uyarıcı ile koşulsuz uyarıcı eşleştirilir. Koşullu uyarıcı: Organizma için başlangıçta herhangi bir tepki oluşturmayan uyarıcının (nötr uyarıcı), koşulsuz uyarıcıyla eşleştirilmesi sonucunda, nötr uyarıcı, koşullu uyarıcı haline dönüşür. Yani aslında bütün koşullu uyarıcılar, başlangıçta (koşullanmadan önce) nötr uyarıcı konumundadır. Buna göre, koşullu uyarıcı öğ-renilmiş bir uyarıcıdır. Çocuk için tren, buharla haşlanmadan önce (yani koşulsuz uyarıcı ile eşleşmeden önce) nötr uyarıcı, bu eşleşmenin ardından koşullu uyarıcı durumundadır. (Cevap A)

Sistematik duyarsızlaştırmada organizma için korkuya – kaygıya yol açan uyarıcı, korku hi-yerarşisine uygun olarak (yani bireyin en az korktuğu durumdan en çok korktuğu duruma doğru sıralanarak) bireye yaklaştırılır. Böylece korku giderilir. Bu uygulama, organizmanın gerçek bir uyarıcıyla karşılaştırılması yoluyla uygulanabileceği gibi, imajinasyonel olarak da (yani hayalini kurdurarak) uygulanabilmektedir. Çocuğun tren korkusunu gidermek için, çocuk-tan üzerinde tren resmi olan hikâye kitabı dü-şünmesini istemek, oyuncak tren göstermek, oyuncak trene dokundurmak gibi aşamalar sonucunda korkunun giderilmesi, sistematik duyarsızlaştırma uygulandığını göstermekte-dir. (Cevap C)

Öğrenme, tekrar ya da yaşantı yoluyla orga-nizmanın davranışlarında meydana gelen ol-dukça kalıcı / sürekli değişikliklerdir (Bacanlı, 2007). Öğrenilmiş bir davranışın türe özgü bir içeriğe sahip olması şeklinde bir koşulu bulunmamak-tadır. Seçeneklerde belirtilen diğer ifadelerin hepsi, öğrenilmiş davranışın özellikleri arasın-da yer almaktadır. (Cevap B)

Koşulsuz uyarıcı, organizma üzerinde etkisi doğuştan var olan, öğrenilmemiş uyarıcılardır. Yani doğduğumuz ilk günden beri bu uyarıcıla-ra zaten otomatik olarak tepki veririz. Verilen tepki o türdeki bütün organizmalarda ortaktır. Tepkisel koşullanma sürecinde koşulsuz uya-rıcının görevi pekiştirmedir. Yani koşulsuz uya-rıcı pekiştirme yapar. Bu durumda koşulsuz uyarıcı durumunda olan kolonya, çocuğun de-desinden ya da kolonya şişesinden korkması için pekiştirme görevi üstlenmiştir. Koşulsuz uyarıcıya verilen tepkiye koşulsuz tepki denir. Bu durumda kolonya (koşulsuz uyarıcı) nedeniyle çocuğun gözünün yaşarma-sı koşulsuz tepki olarak değerlendirilmelidir. Organizmanın benzer uyarıcılara aynı tepkiyi vermesi uyarıcı genellemesidir. Bir uyarıcı ko-şullu hale geldikten sonra, nötr uyarıcı ile ko-şullu uyarıcının eşleşmesi neticesinde nötr uyarıcının ikinci koşullu uyarıcı haline gelmesi ise dereceli koşullanmadır. Ancak parçada bu durumlara ilişkin bir bilgi bulunmamaktadır. Bazı durumlarda, koşullanma anında iki uyarı-cıya aynı anda koşul ilişkisi geliştirilebilmekte-dir. Bu durum birleşik koşullanma olarak ad-landırılır. Çocuğun dedesinin elindeki kolonya şişesinden gözüne kolonya döküldükten sonra dedesinden ve kolonya şişesinden korkması, bu durumda birleşik koşullanma olarak değer-lendirilmelidir. (Cevap D)

Çocuğa, elini her yıkadığında şeker vermek, sürekli tarife ile açıklanır. Sürekli tarife, bir davranışı sürekli hale getirmek için kullanıla-maz. Davranışı sürekli hale getirmek, sönme-ye karşı dirençli kılmaktır. Bunun için aralıklı tarifelere başvurmak gerekir. Bu nedenle, oğ-luna elini her yıkadığında şeker veren bir kişi, el yıkama davranışını sürekli hale getirme amacına ulaşamaz. Pekiştirme işlemi yapılırken, her seferinde aynı pekiştireç kullanılırsa, bir süre sonra bu pekiştirecin tepki üretme gücü azalır. Haliyle, organizma pekiştirilmeye devam edilse bile, davranışı yapmamaya başlar ki bu durum alışma olarak tanımlanır. Öğretmenin öğrenci-lerine yaptıkları her ödevin ardından bazen şeker, bazen çikolata, bazen çiklet vermesi, alışmayı önlemeye dönük bir çabadır ve iste-nen etkiyi sağlayabilir. Güvenlik görevlilerini bazen günde iki kez, bazen üç kez farklı saatlerde kontrol etmek, değişken aralıklı tarife ile ilişkilendirilebilir. De-ğişken tarifeler, davranışa sürekli etkinlik hali katar. Organizma pekiştirecin ne zaman gele-ceğini bilmediği için, sürekli etkinlik halinde bu-lunur. Yani gerçekleştirilen uygulama amacına uygundur. (Cevap D)

Sabit aralıklı tarife kullanımında, pekiştirecin zamanı yaklaştıkça performans artar, pekiş-tirmenin hemen ardından geçici bir performans düşüşü gözlenir. Bu duruma “pekiştirme son-rası ara” denir. Hafta sonu yaklaştıkça perfor-mans artıyor, haftanın ilk günü ise performans düşüyorsa, bu durum cumartesi – pazar günü-nün tatil (pekiştireç) olduğunu göstermektedir. Yani pekiştireç yaklaştıkça performans artmış, hemen ardından geçici bir performans düşüşü yaşanmıştır. (Cevap B)

Unutma, öğrenilen ya da bellenilen şeylerin, ya birdenbire yahut da zamanla kaybolması-dır. Bu nedenle; unutmaya, hatırlamanın tersi de denilebilir (Binbaşıoğlu, 1991). Ayşe’nin aradan bir süre geçtikten sonra, ezberlediği şiirin birçok mısrasını anımsa-yamaması unutmayı açıklamaktadır. (Cevap B)

Özellikle psikomotor davranışlar, uzun süre kullanılmasa bile, pekiştirilmiş birkaç tekrarın ardından bütün gücüyle geri gelebilmektedir. Bu durumda (E) seçeneğinde belirtilen “kulplu beygirden atlama” davranışı, soru parçası için uygun bir örnektir. (Cevap E)

Karşı karşıya getirmede organizmanın korku duyduğu (koşullandığı) bir uyarıcıyla bir süre aynı ortamda kalması sağlanır. Böylece korku tepkisi ortadan kaldırılmaya çalışılır. (“Korkun-la karşı karşıya gelmelisin.” ifadesi, bu yön-temle aynı şeyi anlatmaktadır.) (Tanık, 2009). Fare, korku duyduğu ortamda bir süre kalmak zorunda kalınca, korkusu ortadan kalkmış, ya-ni karşı karşıya gelmiştir. (Cevap C)

Karşı karşıya getirmede organizmanın korku duyduğu (koşullandığı) bir uyarıcıyla bir süre aynı ortamda kalması sağlanır. Böylece korku tepkisi ortadan kaldırılmaya çalışılır. (“Korkun-la karşı karşıya gelmelisin.” ifadesi, bu yön-temle aynı şeyi anlatmaktadır.) (Tanık, 2009). Fare, korku duyduğu ortamda bir süre kalmak zorunda kalınca, korkusu ortadan kalkmış, ya-ni karşı karşıya gelmiştir. (Cevap C)

Edimsel koşullanmada, bir davranışın devam-lılığı sonucuna bağlıdır. Fare, manivelaya bas-tığı zaman pekiştirildiği için bu davranış tekrar-lanmakta ve öğrenme gerçekleşmektedir. (Cevap C)

Karşıt koşullanma, belli bir tepkiye neden olan koşullu bir uyarıcının, karşıt bir tepkiye neden olan bir uyarıcıyla bağlantı kurulmasına da-yanmaktadır (Kaya, 2005). Başka bir deyişle uygulama sonunda aynı uyarıcıya bir öncekinin zıttı bir tepki oluşturu-lur. Bu sayede olumsuz bir tepkiye yol açan uyarıcı, olumlu tepki oluşturacak hale getirile-bilir. Bunun için koşullu uyarıcının eşleştiği ve olumsuz tepki oluşturan uyarıcı, olumlu tepki oluşturacak farklı bir koşulsuz uyarıcı ile değiş-tirilmelidir. Bireyin belli bir uyarıcıya ilişkin var olan olum-suz duygusal tepkisinin, olumlu hale getirilme-si, karşıt koşullanma olarak değerlendirilmeli-dir. Açıklamadan da anlaşılabileceği gibi bunun için eşleşim farklı bir koşulsuz uyarıcı ile ya-pılmalıdır. (Cevap D)

Sönmüş bir davranış yok olmamıştır. Aradan bir süre geçtikten sonra, pekiştirilmediği halde tekrar ortaya çıkabilir. Bu olaya kendiliğinden geri gelme denir. Çocuğun o oyuncağı görünce tekrar ağla-maya başlaması, kendiliğinden geri gelme du-rumunu örneklendirmektedir. (Cevap E)

Organizmanın davranışı belli bir ortamda (ya da koşulda) pekiştirilirken, farklı bir ortamda (ya da koşulda) görmezden gelinir ya da ceza-landırılırsa, pekiştirildiği ortamda artarken, görmezden gelindiği ya da cezalandırıldığı or-tamda azalmaktadır. Yani aynı davranış için artış ve azalış bir arada gözlenmektedir. Öncüller incelendiğinde, I. Görmezden gelme – Ceza II. Ceza – Görmezden gelme III. Pekiştirme – Pekiştirme söz konusudur. Bu durumda, öncüllerin hiçbi-rinde davranışta kontrast meydana getirecek bir durum bulunmamaktadır. (Cevap E)

Organizmanın, bir durumda öğrendiği davranı-şı benzer durumlarda da tekrarlamasına öğ-renmenin genellemesi denir. “İleride Türkçe öğretmeni olmak istiyorum.” diyerek, öğretmenin ilgisiyle karşılaşan öğren-cinin, diğer branştaki öğretmenlerine de o branşları kastederek aynı şeyi söylemesi, öğ-renmenin genellemesini açıklamaktadır. (Cevap A)

Nesneleri, olayları ya da insanları bir sınıfa koyabilme ve bu sınıfta bir bütün olarak tepki-de bulunabilme durumuna “kavram öğrenme” denir. Bu durumda çocuk için kırmızı kelimesi bir kavramdır ve birçok şeyin özelliği olabilir. Çocuk bunu öğrendiği zaman, kavram öğren-me gerçekleştirmiş olur. Çocuk bu öğrenmeyi gerçekleştirinceye kadar, kırmızıyı sadece belli bir nesne ile (örnekte bebek) ilişkilendirildiğin-de anlamı olan bir şey zannedecektir. (Cevap A)

Kar kızağı kullanan bir kişi sağ ayağını ileri uzattığı zaman kızağı sağa dönerken, planör-de sağ ayağı uzatmak planörü sağa döndür-düğüne göre burada “davranım” söz konusu-dur. Kar kızağı kullanan bir kişi, planör kullan-mayı öğrenmeye çalışırsa bu kez davranım benzerliği nedeniyle olumlu aktarma durumuy-la karşılaşacaktır. Çünkü bir alandaki öğren-me, benzer bir alandaki öğrenmeyi kolaylaştı-racaktır. (Cevap B)

Öğrenilmiş çaresizliğin oluşmasında organiz-ma istediği sonuca ulaşmak için önce birkaç denemede bulunur. Bu denemelerinin başarı-sızlıkla sonuçlanması halinde, ‘Ben bu işte ba-şarılı olamayacağım.’ demeye başlar. Nitekim bu ifadeler, öğrenilmiş çaresizliğin başlangıcı-dır. Bu ifadeleri kullanmaya başlayan orga-nizma nasıl olsa başarısız olurum diyerek uğ-raş vermekten vazgeçer, yani pasif hale geçer. Görüldüğü gibi, öğrenilmiş çaresizliğin oluşu-munda, organizma sonucu kontrol edemeye-ceğini zannetmekte ve “Madem sonucu kontrol edemiyorum, o halde hiç uğraşmayayım.” şek-linde düşünmektedir. Dokunmatik telefonla mesaj yazmaya uğraşan babanın, birkaç başarısız denemenin ardından bu telefonla mesaj yazmayı başaramayacağını düşünerek uğraşmaktan vazgeçmesi, öğrenil-miş çaresizlik durumunu açıklamaktadır. (Cevap B)

Psikomotor öğrenmeler, uzun süre ve çok sayıda tekrar gerektiren niteliğe sahiptir. Bu nedenle aralıklı öğrenme zorunludur. Buna karşın sözel bilgiler söz konusu oldu-ğunda, duruma göre toplu öğrenme tercih edi-lebilmektedir. (Cevap D)

Her iki gruba da eşit sayıda tekrar yaptırıldığı halde, sadece geribildirim verilen yani sonuç hakkında bilgilendirme yapılan grubun başarılı olduğu görülmektedir. Bu durum istenen dav-ranışın oluşumunda tekrarın tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. (Cevap A)

Organizmanın gerçekleştirdiği istenen her davranışın ardından sembolik bir pekiştireç ve-rilir ve bundan belli sayıda toplayana gerçek ödülle değişim yapılırsa, uygulamanın adı “simgesel ödül biriktirme” olmaktadır. Hale Öğ-retmen’in bu uygulamayı kullandığı görülmek-tedir. Simgesel ödül biriktirme uygulamaların-da kural olarak daima sabit oranlı tarife kulla-nılır. Hale Öğretmen’in biriktirilen yıldız sayısı-na göre farklı ödüller vermesi, sabit oranlı tari-fedir (5 yıldıza şeker, 10 yıldıza çikolata gi-bi…). (Cevap C)

Organizmanın gerçekleştirdiği istenen her davranışın ardından sembolik bir pekiştireç ve-rilir ve bundan belli sayıda toplayana gerçek ödülle değişim yapılırsa, uygulamanın adı “simgesel ödül biriktirme” olmaktadır. Hale Öğ-retmen’in bu uygulamayı kullandığı görülmek-tedir. Simgesel ödül biriktirme uygulamaların-da kural olarak daima sabit oranlı tarife kulla-nılır. Hale Öğretmen’in biriktirilen yıldız sayısı-na göre farklı ödüller vermesi, sabit oranlı tari-fedir (5 yıldıza şeker, 10 yıldıza çikolata gi-bi…). (Cevap C)

Aralar�nda ba￰ kurulabilmesi i￧in iki ￾eyin zaman ya da mek￢nda birbirine yak�n olmas�-na ulan�kl�k yani biti￾iklik ad� verilmektedir. (Cevap E)

Sosyal öğrenme kuramına göre, gözlenen modelin davranışının sonucu bilinmiyorsa, - Statü yüksek ise yüksek düzeyde taklit edilir. - Statü eşit ise davranışın sonuçlanması beklenir. - Statü düşük ise davranış taklit edilmez. Bu durumda, A taklit edildiğine göre statüsü yüksek, B için bekleme kararı alındığına göre statüsü eşittir. (Cevap C)

Öğretmenlerin çocuğa gösterdiği ilgi, çocuk için olumlu bir pekiştireçtir ve pekiştirmeye yol açmaktadır. Yani çocuk ne zaman emeklese, çevresindeki kişiler onunla daha fazla ilgilen-diği için, çocuğun emekleme davranışı olumlu pekişmekte, haliyle bu davranış güçlenerek devam etmektedir. Uzmanın önerisi üzerine, çocuk emeklediği zaman çocuğa ilgi gösterilmemiş davranış görmezden gelinmiş (sönmeye tabi tutmak), bu sayede bir süre sonra ortadan kalkmıştır. Bu durum, bir davranışın devamlılığında pekiş-tirmenin önemini göstermektedir. Pekiştirilme-yen davranışlar ise sönmektedir. (Cevap D)

Bandura’ya göre bireyin öz-yeterlik algısı, - Bireyin öznel deneyimlerinden, yani geç-mişte benzer olaylarda elde ettiği sonuç-lardan, - Bireyin çevresindeki diğer kişilerin yaşantı-larından (dolaylı yaşantılar), yani çevresin-deki insanların benzer olaylarda elde ettiği sonuçlardan, - Bireyin psikolojik durumundan, - Bireye uygulanan – uygulanacak olan sözel ikna durumlarından etkilenmektedir. Bandura’ya göre, bunlar arasında en etkili olanı, bireyin öznel deneyimleridir. (Cevap A)

Tepki analojisi: Organizmanın aynı davranış-ta bulunmasının tek nedeni uyarıcıların ben-zerliği değildir. Benzer çevresel koşullar da aynı tepkinin oluşumunu sağlayabilir. Yani, or-ganizmanın dâhil olduğu yeni çevre, önceki çevresine ne kadar çok benziyorsa, organiz-manın aynı davranışı gerçekleştirme ihtimali de o kadar yüksektir. Ayşe Hanım’ın “Eğer kendi mutfağımda yap-saydım, çok daha güzel olurdu.” açıklaması, bu açıklama için uygun bir örnektir. Çünkü Ay-şe Hanım farklı bir çevrede iken, istediği dav-ranışı gerçekleştirememektedir. (Cevap D)

Zıt tepki (çatışan uyarıcılar) yöntemi: Bu yöntemde istenmeyen tepkiyi meydana getiren uyarıcı ile onunla rekabet edebilecek güçte is-tenen uyarıcı bir arada sunulur. Böylece, istenenin etkisiyle (hatırına), isten-meyen giderilir. Danışmanın “Acı ilacı tatlı şurupla içireceğiz” açıklaması, istenenin etkisiyle istenmeyeni gi-dermeyi çağrıştırmaktadır. (Cevap E)

Kabloların renkleri ile bu renklere uygun giriş yerleri belli olduğu için, uyarıcıları (kablolar ile giriş yerleri) inceleyip, birbiriyle karşılaştırma ve ardından aralarında ilişki kurarak doğrudan çözüme ulaşma, bu durumda etkili bir öğren-me şekli olarak karşımıza gelmektedir. Uyarıcıları inceleyip – karşılaştır – ilişki kur ve doğrudan çözüme ulaş şeklinde karşımıza çı-kan öğrenme durumuna “kavrama yoluyla öğ-renme” denir. Not: Eğer tüm kablolar ve – veya giriş yerleri aynı renkte olsaydı bu durumda zorunlu olarak deneme yanılma yoluyla öğrenme seçilirdi. (Cevap B)

Sosyal yardım hizmetleri öğrencilere, burs, barınma, beslenme, ulaşım ve ek iş gibi konu-larda yardımcı olma gibi hizmetleri kapsar. Öğ-renci sütü uygulaması öğrencilerin beslenme açısından desteklenmesi olduğu için sosyal yardım hizmetleri kapsamında yer alır. Sağlık hizmetleri ile karıştırılmamalıdır, zira sağlık hizmetleri; sağlık eğitimi, sağlık kontrolleri yapma, bulaşıcı hastalıklardan korunma, tanı ve tedavi hizmetlerini kapsar. (Cevap B)

Sosyal yardım hizmetleri öğrencilere, burs, barınma, beslenme, ulaşım ve ek iş gibi konu-larda yardımcı olma gibi hizmetleri kapsar. Öğ-renci sütü uygulaması öğrencilerin beslenme açısından desteklenmesi olduğu için sosyal yardım hizmetleri kapsamında yer alır. Sağlık hizmetleri ile karıştırılmamalıdır, zira sağlık hizmetleri; sağlık eğitimi, sağlık kontrolleri yapma, bulaşıcı hastalıklardan korunma, tanı ve tedavi hizmetlerini kapsar. (Cevap B)